วันใหม่วาไรตี้
วันใหม่วาไรตี้

รู้ทันกันได้ : เช็ก พยาธิใบไม้ตับ ตรวจเร็ว รักษาไว รอดจากมะเร็งท่อน้ำดี

หน้ารายการ
22 ก.ค. 69

การตรวจสุขภาพประจำปีส่วนใหญ่มักเน้นเรื่องความดัน หัวใจ และปอด แต่สำหรับคนไทยหลายพื้นที่ โดยเฉพาะแถบลุ่มแม่น้ำที่มีวิถีการกินปลาน้ำจืดดิบ ยังมีภัยสุขภาพอีกอย่างที่ถูกเตือนกันมานานแต่มักถูกมองข้าม นั่นคือ พยาธิใบไม้ในตับ ปัจจุบันนวัตกรรมทางการแพทย์ของไทยทำให้การคัดกรองทำได้ง่ายและรวดเร็วขึ้นมาก บทความนี้จะพาไปทำความเข้าใจตั้งแต่สาเหตุ อันตราย ไปจนถึงวิธีตรวจและป้องกัน

พยาธิใบไม้ในตับคืออะไร และเกิดจากอะไร

หลายคนคุ้นเคยกับการซื้อยาถ่ายพยาธิประจำปีเพื่อกำจัดพยาธิตัวแบน ตัวตืด หรือตัวกลม แต่ พยาธิใบไม้ ในตับเป็นพยาธิคนละชนิดกัน โดยเป็นพยาธิที่มีความชุกในแถบลุ่มแม่น้ำโขง ได้แก่ ไทย ลาว กัมพูชา บางส่วนของเมียนมา และจีนตอนใต้ ซึ่งในแต่ละพื้นที่อาจเป็นคนละสายพันธุ์กัน

ต้นตอสำคัญมาจากพฤติกรรมการกินอาหารดิบ โดยเฉพาะปลาน้ำจืด ธรรมชาติของพยาธิชนิดนี้ต่างจากพยาธิทั่วไป เพราะเมื่อเข้าสู่ร่างกายคนแล้วจะมุดเข้าไปอยู่ที่ท่อน้ำดีบริเวณตับ ซึ่งเป็นตำแหน่งที่นำไปสู่ปัญหาสุขภาพร้ายแรงในระยะยาว

วงจรชีวิตของพยาธิใบไม้ จากไข่สู่ปลาน้ำจืดดิบ

การจะเข้าใจว่าทำไมพยาธิชนิดนี้ถึงยังพบได้ ต้องเข้าใจวงจรของมันก่อน วงจรชีวิตของ พยาธิใบไม้ ในตับเริ่มจากคนที่ติดพยาธิอยู่เดิม เมื่อไข่พยาธิหลุดออกไปพร้อมอุจจาระ หากมีการถ่ายเรี่ยราด หรือรถดูดส้วมนำไปทิ้งลงแม่น้ำลำคลอง ไข่พยาธิก็จะเข้าไปเจริญในหอย

จากนั้นในหอยจะพัฒนากลายเป็นตัวอ่อนระยะที่ติดต่อได้ แล้วเข้าไปอยู่ในปลาน้ำจืด ซึ่งปลาที่มักพบพยาธิมากมักเป็นปลามีเกล็ด เมื่อคนนำปลาเหล่านี้มากินดิบ หรือทำเป็นปลาร้าที่ไม่ถูกวิธี ตัวอ่อนพยาธิก็จะเข้าสู่ร่างกาย เข้าไปฝังตัวอักเสบอยู่ที่ท่อน้ำดี กลายเป็นวงจรที่วนกลับมาซ้ำได้เรื่อย ๆ

พยาธิใบไม้ในตับ อันตรายอย่างไร ทำไมเสี่ยงมะเร็งท่อน้ำดี

สิ่งที่ทำให้ พยาธิใบไม้ ในตับน่ากลัวกว่าที่คิด ไม่ใช่ตัวการติดเชื้อในทันที แต่คือผลระยะยาว เมื่อพยาธิเข้าไปอยู่ในท่อน้ำดีจะทำให้เกิดการอักเสบเรื้อรัง และหากติดต่อกันยาวนานราว 10 - 30 ปี ก็สามารถนำไปสู่ มะเร็งท่อน้ำดี ได้

ที่สำคัญคือองค์การอนามัยโลกจัดให้การติดพยาธิใบไม้ในตับเป็นสาเหตุของมะเร็งกลุ่มที่หนึ่ง ซึ่งหมายถึงมีหลักฐานความสัมพันธ์กับการเกิดมะเร็งอย่างชัดเจน จึงทำให้ประชากรในพื้นที่ลุ่มแม่น้ำมีความเสี่ยงสูงขึ้นตามไปด้วย

รู้ได้อย่างไรว่าติดพยาธิใบไม้ และทำไมการตรวจแบบเดิมจึงยุ่งยาก

ปัญหาของโรคนี้คือมักไม่แสดงอาการ ทำให้หลายคนไม่รู้ว่าตัวเองติด พยาธิใบไม้ อยู่หรือไม่ วิธีมาตรฐานของกรมควบคุมโรคยังคงใช้การตรวจอุจจาระ โดยนำอุจจาระมาป้ายบนสไลด์เพื่อหาไข่พยาธิด้วยกล้องจุลทรรศน์

แต่วิธีนี้มีข้อจำกัดหลายอย่าง ประการแรกในช่วง 1 - 2 สัปดาห์แรกหลังติด พยาธิยังไม่ออกไข่ ทำให้ตรวจไม่เจอ เพราะสิ่งที่ตรวจคือไข่ ไม่ใช่ตัวพยาธิโดยตรง นอกจากนี้ยังมีการพัฒนาวิธีตรวจที่ซับซ้อนขึ้น เช่น การปั่นเข้มข้นเพื่อเพิ่มโอกาสเจอ แต่ก็ทำให้ขั้นตอนยิ่งยุ่งยาก อีกทั้งการเก็บอุจจาระมาตรวจก็เป็นเรื่องไม่สะดวกสำหรับหลายคน

ชุดตรวจพยาธิใบไม้ OV-ATK นวัตกรรมตรวจง่ายจากปัสสาวะ

ข่าวดีคืองานวิจัยของประเทศไทยได้พัฒนาชุดตรวจคัดกรอง พยาธิใบไม้ ในตับแบบรวดเร็ว หรือ OV-ATK ขึ้นมา เนื่องจากโรคนี้พบเฉพาะบางประเทศ จึงไม่มีชุดตรวจสำเร็จรูปจากทั่วโลก การที่ไทยพัฒนาได้เองจึงถือเป็นความก้าวหน้าที่สำคัญ

หลักการทำงานคล้ายกับชุดตรวจโควิด กล่าวคือไม่ได้ตรวจหาตัวพยาธิโดยตรง แต่ตรวจหาสิ่งที่เรียกว่า "แอนติเจน" ซึ่งเป็นส่วนประกอบของตัวพยาธิ เมื่อมีการติดเชื้อ แอนติเจนจะหลุดออกมาทั้งทางอุจจาระและปัสสาวะ การนำปัสสาวะมาตรวจหาแอนติเจนจึงเป็นวิธีที่สะดวก ง่าย และรวดเร็วกว่าเดิม

ในด้านความแม่นยำ ชุดตรวจนี้ผ่านการวิจัยมายาวนานและขึ้นทะเบียนกับ อย. เรียบร้อย โดยมีความไวและความจำเพาะอยู่ในระดับกว่า 90% ตามข้อมูลวิจัยที่ยื่นให้ อย. อีกทั้งยังพกพาและเคลื่อนย้ายได้สะดวก

วิธีตรวจและอ่านผลชุดตรวจพยาธิใบไม้ด้วยตัวเอง

ขั้นตอนการใช้ชุดตรวจ พยาธิใบไม้ ในตับทำได้ไม่ยาก สามารถตรวจเองหรือให้เจ้าหน้าที่ เช่น เภสัชกรหรือนักเทคนิคการแพทย์ช่วยตรวจก็ได้ โดยมีขั้นตอนหลักดังนี้:

  1. เก็บปัสสาวะใส่ถ้วยที่เตรียมไว้
  2. ใช้หลอดดูด ดูดปัสสาวะขึ้นมาตามขีดที่กำหนด ประมาณ 1 CC
  3. หมุนจุกออกแล้วหยดปัสสาวะลงในหลอดที่มีน้ำยา จากนั้นเขย่าให้เข้ากัน
  4. หยดตัวอย่างลงบนตลับตรวจ ประมาณ 4 หยด
  5. รออ่านผลประมาณ 15 นาที

การอ่านผล ให้ดูที่แถบ C (Control) ก่อน หากแถบ C ไม่ขึ้น แสดงว่าชุดตรวจมีปัญหาหรือเสื่อมสภาพ ผลตรวจใช้ไม่ได้ ต้องตรวจใหม่ แต่หากแถบ C ขึ้นแสดงว่าชุดตรวจใช้งานได้ จากนั้นดูแถบ T (Test) หากขึ้นสองขีด (C และ T) แสดงว่าน่าจะติดพยาธิใบไม้ในตับ และหากเส้นยิ่งเข้มชัดก็ยิ่งบ่งบอกว่ามีปริมาณมาก

ตรวจพบพยาธิใบไม้แล้วต้องทำอย่างไร รักษาหายได้หรือไม่

หากผลตรวจขึ้นสองขีด ไม่ต้องตกใจ เพราะการติด พยาธิใบไม้ ในตับสามารถรักษาได้ด้วยยา โดยทั่วไปกินยาเพียง 3 - 4 เม็ด ครั้งเดียวก็เพียงพอ

หลังจากรักษา ภายในประมาณ 2 - 3 สัปดาห์ และไม่เกิน 4 สัปดาห์ ทั้งแอนติเจน ไข่ และตัวพยาธิจะหายไปหมด ถือเป็นข้อดีที่โรคนี้มียารักษาที่ได้ผล อย่างไรก็ตามการรักษาเป็นเพียงปลายทาง หากยังกลับไปกินดิบซ้ำก็สามารถติดใหม่ได้อีก

ยาถ่ายพยาธิช่วยป้องกันพยาธิใบไม้ได้จริงหรือ

หลายคนถูกสอนมาตั้งแต่เด็กว่าต้องกินยาถ่ายพยาธิปีละครั้ง แต่สำหรับ พยาธิใบไม้ ในตับต้องเข้าใจว่ายาเป็นเพียงการแก้ที่ปลายทาง ทางที่ดีที่สุดคือการระมัดระวังเรื่องอาหารการกิน หากไม่กินดิบ โอกาสติดพยาธิก็ลดลงอย่างมาก

นอกจากนี้การกินยาบ่อยเกินไปเพื่อ "กินดักไว้ก่อน" แล้วกลับไปกินดิบซ้ำ ไม่ใช่ทางออกที่ดี เพราะเราไม่สามารถตรวจและกินยาได้ทุกสัปดาห์ อีกทั้งการใช้ยาบ่อยเกินไปยังเสี่ยงต่อการดื้อยา ในกรณีที่ไม่มีอาการและไม่ได้ติดเชื้อ จึงยังไม่จำเป็นต้องกินยาโดยไม่จำเป็น

สำหรับกลยุทธ์ระดับพื้นที่ องค์การอนามัยโลกใช้แนวทางว่าหากหมู่บ้านใดตรวจพบผู้ติดเชื้อเกินเกณฑ์ (เช่น เกิน 20%) อาจใช้วิธีแจกยาให้ทั้งพื้นที่ เพราะยามีราคาถูกกว่าชุดตรวจ ซึ่งประเทศไทยก็กำลังศึกษาแนวทางนี้อยู่เช่นกัน

ค่าใช้จ่ายและสิทธิในการตรวจพยาธิใบไม้

ในเรื่องค่าใช้จ่าย การตรวจ พยาธิใบไม้ ในตับด้วยชุดตรวจนี้ถูกออกแบบให้เข้าถึงได้ผ่านสิทธิบัตรทอง (30 บาทรักษาทุกโรค) โดยผู้ที่สงสัยว่าตัวเองเสี่ยงสามารถขอรับการตรวจได้ปีละครั้งที่คลินิกนวัตกรรม เช่น คลินิกเภสัชหรือหน่วยงานที่ขึ้นทะเบียน

สำหรับต้นทุน สปสช. ให้การสนับสนุนค่าตรวจประมาณ 150 บาทต่อราย และสามารถเบิกคืนได้ ส่วนยารักษามีต้นทุนเพียงประมาณ 30 - 40 บาท (ราคาขายปลีกอาจบวกกำไรเพิ่มเล็กน้อย) และอยู่ในบัญชียาที่เบิกได้เช่นกัน ทางผู้พัฒนายังพยายามต่อรองให้ราคาชุดตรวจถูกลงเรื่อย ๆ เพื่อให้เข้าถึงได้มากขึ้น

มะเร็งท่อน้ำดีจากพยาธิใบไม้ กับความสำคัญของการคัดกรอง

สิ่งที่น่ากังวลคืออัตราการเสียชีวิตจาก มะเร็งท่อน้ำดี ซึ่งมีพยาธิใบไม้ในตับเป็นต้นเหตุยังเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ปีละกว่าหมื่นราย และผู้ป่วยส่วนใหญ่มักมาพบแพทย์ในระยะท้ายแล้ว

วิธีคัดกรองที่เป็นมาตรฐานคือการทำอัลตราซาวด์ โดยเฉพาะในผู้ที่มีพฤติกรรมเสี่ยง ตรวจพบพยาธิใบไม้ และกินดิบมานานหลายสิบปี เมื่ออายุมากขึ้นควรตรวจอัลตราซาวด์ ซึ่งจะพบความผิดปกติราวร้อยละ 1 - 2 จากนั้นจึงตรวจเพิ่มด้วย CT-SCAN หากพบว่าท่อน้ำดีมีปัญหาและผ่าตัดได้ทัน ก็มีโอกาสรักษาหายขาด แต่หากมาพบตอนมีอาการ เช่น ท้องโตหรือตาเหลืองแล้ว มักผ่าตัดได้ผลจำกัด จึงเห็นได้ว่าการคัดกรองตั้งแต่เนิ่น ๆ มีความสำคัญอย่างยิ่ง ไม่เฉพาะการตรวจพยาธิเท่านั้น แต่ควรคัดกรองสุขภาพด้านอื่น ๆ เป็นประจำทุกปีด้วย

วิธีป้องกันพยาธิใบไม้ในตับ ด้วยการปรับพฤติกรรม

การป้องกัน พยาธิใบไม้ ในตับที่ดีที่สุดคือการปรับพฤติกรรมการกิน หลักสำคัญมีดังนี้:

  • เลี่ยงการกินดิบ โดยเฉพาะปลาน้ำจืด ซึ่งเป็นแหล่งของพยาธิใบไม้ในตับโดยตรง
  • กินปลาร้าให้สุกและปลอดภัย ประเด็นสำคัญคือส้มตำและปลาร้ายังกินได้ ไม่ต้องตื่นตระหนก แต่ขอให้เป็นปลาร้าสุก หรือน้ำปลาร้าที่ผลิตถูกต้องตามมาตรฐาน
  • ถ่ายอุจจาระในส้วมที่ถูกสุขลักษณะ เพื่อตัดวงจรไม่ให้ไข่พยาธิลงสู่แหล่งน้ำ รวมถึงการจัดการสิ่งปฏิกูลจากรถดูดส้วมอย่างเหมาะสม ไม่นำไปเทลงคลอง

ทั้งนี้ ควรตระหนักว่าการกินดิบไม่ได้เสี่ยงเฉพาะพยาธิใบไม้ในตับเท่านั้น อาหารดิบชนิดอื่นก็มีความเสี่ยง เช่น หมูดิบหรือเนื้อดิบที่อาจนำไปสู่ภาวะอันตรายอื่น ๆ การปรับพฤติกรรมจึงเป็นเกราะป้องกันที่ครอบคลุมที่สุด โดยเฉพาะในกลุ่มคนรุ่นใหม่ที่อาจได้รับอิทธิพลจากการชักชวนให้กินดิบตามสื่อต่าง ๆ

สรุป เรื่องพยาธิใบไม้ในตับที่ทุกคนควรรู้

พยาธิใบไม้ ในตับเป็นภัยเงียบที่เชื่อมโยงกับมะเร็งท่อน้ำดีในระยะยาว จุดสำคัญไม่ได้อยู่ที่การติดเชื้อในทันที แต่อยู่ที่ผลกระทบในอีกหลายสิบปีข้างหน้า ปัจจุบันประเทศไทยมีนวัตกรรมชุดตรวจคัดกรองจากปัสสาวะที่สะดวก รวดเร็ว และแม่นยำ พร้อมสิทธิการตรวจและยารักษาที่เข้าถึงได้ หากตรวจพบก็รักษาหายได้ด้วยยาเพียงครั้งเดียว

แต่หัวใจสำคัญที่สุดยังคงเป็นการปรับพฤติกรรม เลี่ยงการกินดิบ กินปลาร้าสุก และจัดการสิ่งปฏิกูลอย่างถูกวิธี หากคนไทยดูแลพฤติกรรมสุขภาพได้ดีขึ้น อัตราการติดพยาธิใบไม้ในตับและความเสี่ยงมะเร็งท่อน้ำดีก็จะลดลงอย่างต่อเนื่อง

ชมย้อนหลังรายการ "วันใหม่วาไรตี้" ในช่วง "รู้ทันกันได้" ได้ที่ www.thaipbs.or.th/RuTanKanDai

วิดีโอแนะนำ

1 - 30
31 - 60
61 - 90
91 - 120
121 - 150
151 - 180
181 - 210
211 - 240
241 - 270
271 - 300
301 - 330
331 - 360
361 - 390
391 - 420
421 - 450
451 - 480
481 - 510
511 - 540
541 - 570
571 - 600
601 - 630
631 - 660
661 - 690
691 - 720
721 - 750
751 - 780
781 - 810
811 - 840
841 - 870
871 - 900
901 - 930
931 - 960
961 - 990
991 - 1020
1021 - 1050
1051 - 1080
1081 - 1110
1111 - 1140
1141 - 1170
1171 - 1200
1201 - 1230
1231 - 1260
1261 - 1290
1291 - 1320
1321 - 1350
1351 - 1380
1381 - 1410
1411 - 1440
1441 - 1470
1471 - 1500
1501 - 1530
1531 - 1560
1561 - 1590
1591 - 1620
1621 - 1650
1651 - 1680
1681 - 1710
1711 - 1740
1741 - 1770
1771 - 1800
1801 - 1830
1831 - 1860
1861 - 1890
1891 - 1920
1921 - 1950
1951 - 1980
1981 - 2010
2011 - 2040
2041 - 2070
2071 - 2100
2101 - 2130
2131 - 2160
2161 - 2190
2191 - 2220
2221 - 2250
2251 - 2280
2281 - 2310
2311 - 2340
2341 - 2370
2371 - 2400
2401 - 2430
2431 - 2460
2461 - 2490
2491 - 2520
2521 - 2550
2551 - 2580
2581 - 2610
2611 - 2640
2641 - 2670
2671 - 2700
2701 - 2730
2731 - 2760
2761 - 2790
2791 - 2820
2821 - 2850
2851 - 2880
2881 - 2910
2911 - 2940
2941 - 2970
2971 - 3000
3001 - 3030
3031 - 3060
3061 - 3090
3091 - 3120
3121 - 3150
3151 - 3180
3181 - 3210
3211 - 3240
3241 - 3270
3271 - 3300
3301 - 3330
3331 - 3360
3361 - 3390
3391 - 3420
3421 - 3450
3451 - 3480
3481 - 3510
3511 - 3540
3541 - 3570
3571 - 3600
3601 - 3630
3631 - 3660
3661 - 3690
3691 - 3720
3721 - 3750
3751 - 3780
3781 - 3810
3811 - 3840
3841 - 3870
3871 - 3900
3901 - 3930
3931 - 3960
3961 - 3990
3991 - 4020
4021 - 4050
4051 - 4080
4081 - 4110
4111 - 4140
4141 - 4170
4171 - 4200
4201 - 4230
4231 - 4260
4261 - 4290
4291 - 4320
4321 - 4350
4351 - 4380
4381 - 4410
4411 - 4440
4441 - 4470
4471 - 4500
4501 - 4530
4531 - 4560
4561 - 4590
4591 - 4620
4621 - 4650
4651 - 4680
4681 - 4710
4711 - 4740
4741 - 4770
4771 - 4800
4801 - 4830
4831 - 4860
4861 - 4890
4891 - 4920
4921 - 4950
4951 - 4980
4981 - 5010
5011 - 5040
5041 - 5070
5071 - 5100
5101 - 5130
5131 - 5160
5161 - 5190
5191 - 5220
5221 - 5250
5251 - 5280
5281 - 5310
5311 - 5340
5341 - 5370
5371 - 5400
5401 - 5430
5431 - 5460
5461 - 5490
5491 - 5520
5521 - 5550
5551 - 5580
5581 - 5610
5611 - 5640
5641 - 5670
5671 - 5700
5701 - 5730
5731 - 5760
5761 - 5790
5791 - 5820
5821 - 5850
5851 - 5880
5881 - 5910
5911 - 5940
5941 - 5970
5971 - 6000
6001 - 6030
6031 - 6060
6061 - 6090
6091 - 6120
6121 - 6150
6151 - 6180
6181 - 6210
6211 - 6240
6241 - 6270
6271 - 6300
6301 - 6330
6331 - 6360
6361 - 6390
6391 - 6420
6421 - 6450
6451 - 6480
6481 - 6510
6511 - 6540
6541 - 6570
6571 - 6600
6601 - 6630
6631 - 6660
6661 - 6690
6691 - 6720
6721 - 6750
6751 - 6780
6781 - 6810
6811 - 6840
6841 - 6870
6871 - 6900
6901 - 6930
6931 - 6960
6961 - 6990
6991 - 7020
7021 - 7050
7051 - 7080
7081 - 7110
7111 - 7140
7141 - 7170
7171 - 7200
7201 - 7230
7231 - 7260
7261 - 7290
7291 - 7320
7321 - 7350
7351 - 7380
7381 - 7410
7411 - 7440
7441 - 7470
7471 - 7500
7501 - 7530
7531 - 7560
7561 - 7590
7591 - 7620
7621 - 7650
7651 - 7680
7681 - 7710
7711 - 7740
7741 - 7770
7771 - 7800
7801 - 7830
7831 - 7860
7861 - 7890
7891 - 7920
7921 - 7950
7951 - 7980
7981 - 8010
8011 - 8040
8041 - 8070
8071 - 8100
8101 - 8130
8131 - 8160
8161 - 8190
8191 - 8220
8221 - 8250
8251 - 8280
8281 - 8310
8311 - 8340
8341 - 8370
8371 - 8400
8401 - 8430
8431 - 8460
8461 - 8490
8491 - 8520
8521 - 8550
8551 - 8580
8581 - 8610
8611 - 8640
8641 - 8670
8671 - 8700
8701 - 8730
8731 - 8760
8761 - 8790
8791 - 8820
8821 - 8850
8851 - 8880
8881 - 8910
8911 - 8940
8941 - 8970
8971 - 9000
9001 - 9030
9031 - 9060
9061 - 9090
9091 - 9120
9121 - 9150
9151 - 9180
9181 - 9210
9211 - 9240
9241 - 9270
9271 - 9300
9301 - ล่าสุด

ละครดี ซีรีส์เด่น

ดูทั้งหมด

♫ ♫ Songs Popular ♫ ♫

ดูทั้งหมด

คลิปมาใหม่

คนดูเยอะ 👀

ดูทั้งหมด

เสน่ห์ประเทศไทย