ดร.สืบสกุล กิจนุกร อ.สำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ให้สัมภาษณ์ถึง "ความคืบหน้าสถานการณ์สารโลหะในลุ่มน้ำ จ.เชียงราย และ อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ เป็นอย่างไรบ้าง"
ดร.สืบสกุล กิจนุกร อาจารย์สำนักวิชานวัตกรรมสังคม ม.แม่ฟ้าหลวง
ดร.สืบสกุล บอกว่า ตอนนี้ต้องบอกว่าวิกฤต ภาพรวมสถานการณ์วิกฤตแม่น้ำใน จ.เชียงราย ในแม่น้ำโขง แม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก โดยเฉพาะ "แม่น้ำสาย" กำลังเข้าขั้นวิกฤต โดยเฉพาะผลตรวจแม่น้ำสายพบเกินค่ามาตรฐานนับตั้งแต่กรมควบคุมมลพิษตรวจ ล่าสุดพบการปนเปื้อนสารหนูและตะกั่วในข้าวจากแม่น้ำสาย
ตรวจสอบแปลงข้าวนาปรัง (ช่วง ธ.ค.2568 ถึง พ.ค.2569) พบว่าในดินมีสารหนูเกินค่ามาตรฐาน 11 จาก 20 ตัวอย่างที่ตรวจ ในเมล็ดข้าวนาปรัง มีสารหนูเกินค่ามาตรฐานสำหรับการบริโภค 16 จาก 20 ตัวอย่าง การพบสารตะกั่วเกินค่ามาตรฐานความปลอดภัยในการบริโภค 1 ตัวอย่าง
นาข้าวลุ่มน้ำสาย กว่า 60,500 ไร่ มีตะกอนดินจากแม่น้ำสาย ปนเปื้อนสารพิษใช้ปลูกข้าว
ดร.สืบสกุล ย้ำสถานการณ์แม่น้ำปนเปื้อนถึงขั้นวิกฤต ตอนนี้หากประเมินผลกระทบ 5 สถานการณ์ตอนนี้
1. การปนเปื้อนโลหะหนัก
กรมควบคุมมลพิษตรวจพบสารโลหะหนัก 9 ชนิดในแม่น้ำสาย โดยเฉพาะสารหนูที่ตรวจพบเกินค่ามาตรฐานตลอดทั้ง 3 จุดตรวจ และเกินค่ามาตรฐานต่อเนื่องทุกครั้งตั้งแต่เดือน พ.ค.2568 เป็นต้นมา
2. ผลกระทบต่อระบบประปา
การประปาส่วนภูมิภาคสาขาแม่สาย ใช้น้ำจากแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกผลิตน้ำประปาแจกจ่ายให้ครัวเรือนกว่า 23,000 หลังคาเรือน แม้จะสามารถกำจัดโลหะหนักได้ แต่จากการสุ่มตรวจบ้านผู้บริโภคทุกเดือนยังพบสารหนูและแบเรียมในน้ำประปา แม้จะอยู่ต่ำกว่ามาตรฐาน ทั้งนี้ การประปาส่วนภูมิภาคจึงเริ่มก่อสร้างวางท่อเพื่อนำน้ำโขงจากอำเภอเชียงแสนมาใช้ทดแทนน้ำสายและน้ำรวก
3. การใช้ประโยชน์ทางการเกษตร
เกษตรกรในพื้นที่ต้องใช้น้ำจากแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกในการทำนาปีและนาปรัง บนพื้นที่กว่า 60,500 ไร่ โดยไม่มีการบำบัดน้ำก่อนนำมาใช้ทำการเกษตร
4. การสะสมของสารพิษในดินและผลผลิตทางการเกษตร
กรมชลประทานและกรมพัฒนาที่ดินได้ตรวจสอบแปลงข้าวนาปรัง (ช่วง ธ.ค.2568 ถึง พ.ค.2569) พบว่า ในดินมีสารหนูเกินค่ามาตรฐาน 11 จาก 20 ตัวอย่างที่ตรวจ ในเมล็ดข้าวนาปรัง มีสารหนูเกินค่ามาตรฐานสำหรับการบริโภค 16 จาก 20 ตัวอย่าง การพบสารตะกั่วเกินค่ามาตรฐานความปลอดภัยในการบริโภค 1 ตัวอย่าง ซึ่งสะท้อนถึงการสะสมของโลหะหนักในดินและข้าวที่แม่สาย
5. ประกาศยกระดับการเฝ้าระวัง
จังหวัดเชียงรายโดยผู้ว่าราชการจังหวัด ได้ออกประกาศยกระดับการเฝ้าระวังคุณภาพน้ำแม่น้ำสาย โดยแนะนำให้ประชาชนงดใช้น้ำจากแม่น้ำสายเพื่ออุปโภคบริโภคโดยตรง และขอให้งดเว้นการจับปลาและสัตว์น้ำในแม่น้ำสาย
เหมืองทองบริเวณดอยก่อวัน พื้นที่กองกำลัง ตรงข้าม อ.แม่สาย จ.เชียงราย
จี้รัฐบาลแก้เหมือง พบอีก 20 เหมือง จ.ท่าขี้เหล็ก พบนำเข้าด่านแม่สาย
ข้อมูลว่ามีเหมืองแร่ในเขตท่าขี้เหล็ก อย่างน้อย 20 บริษัท (แบ่งเป็นเหมืองทองคำ 12 บริษัท, เหมืองแร่แมงกานีส 6 บริษัท และเหมืองแร่ตะกั่ว 2 บริษัท) ซึ่งมีการขุดและนำเข้าแร่ผ่านด่านแม่สายและแม่เชียงแสน
ดร.สืบสกุล เปิดเผยอีกว่า นอกจากเหมืองในพื้นที่กองกำลัง ยังพบว่า ในเขตรับผิดชอบทหารเมียนมา จ.ท่าขี้เหล็ก ยังพบเหมืองแร่กว่า 20 บริษัท ทำเหมืองทอง 12บริษัท เหมืองแร่แมงกานีส 6 บริษัท และเหมืองแร่ตะกั่ว 2 บริษัท
การประชุมท้องถิ่นที่ผ่านมา ทางการ จ.ท่าขี้เหล็กปฏิเสธว่า เหมืองไม่ได้อยู่พื้นที่ความรับผิดชอบของจังหวัดท่าขี้เหล็ก แต่อยู่ในพื้นที่กองกำลังและเขตจังหวัดเมืองสาด คำถามสำคัญ 20 บริษัทที่ทางการเมียนมาอนุญาตทำเหมืองแร่ในท่าขี้เหล็ก คือเหมืองพื้นที่ใด ซึ่งทางการไทยจะต้องสอบถามและขอพิกัดเหมืองให้ชัดเจนเพื่อตรวจสอบว่าเหมืองเป็นต้นเหตุของการปล่อยสารพิษหรือไม่
เมื่อสอบถามว่า แล้วเหมืองที่อยู่ในพื้นที่กองกำลังจะตรวจสอบอย่างไร ดร.สืบสกุลกล่าวว่า แม้จะตรวจสอบในพื้นที่กองกำลังจะทำยาก แต่หากเริ่มตรวจสอบเหมืองแร่ 20 แห่ง ที่ทางการเมียนมาอนุญาต แม่น้ำทุกสายเหมืองแร่หลายแห่งบนพื้นที่กองกำลังแม่น้ำจะไหลผ่านลงลุ่มน้ำเดียวกัน การตรวจเหมืองและตรวจน้ำที่ไหลผ่านพื้นที่กองกำลังก็ถือเป็นแรงกดดัน
ดร.สืบสกุล กล่าวอีกว่า นอกจากการกดดันในฝั่งเมียนมา การตรวจเหมืองแร่ฝั่งไทยก็สามารถทำได้ทันที เพราะแร่หลายชนิด เช่น ตะกั่ว แมงกานีส นำผ่านแดนแม่สาย รัฐบาลไทยต้องเข้มงวดการนำเข้าแร่
เมื่อถามถึงข้อตกลงความร่วมมือไทย-เมียนมา หรือ TOR พอจะเป็นทางออกหรือไม่ ในเวทีนี้
ผมยังไม่เห็นการตั้งคณะทำงานร่วมระหว่างท้องถิ่นเลยนะครับ
ดร.สืบสกุล กล่าวถึงความร่วมมือตาม TOR ที่เห็นตอนนี้ทางการเมียนมาใน จ.ท่าขี้เหล็ก เริ่มตรวจน้ำ 6 จุดในลุ่มน้ำรวก-สาย แต่ยังไม่เห็นผลตรวจ คาดว่าต้องรอเพราะถูกนำไปตรวจที่ส่วนกลาง ฝั่งไทยมีการลงพื้นที่ของทูตไทยประจำเมียนมาและจังหวัดเชียงราย สิ่งที่ไม่เห็น คือการตั้งคณะทำงานร่วมในระดับท้องถิ่นร่วมกัน เพื่อศึกษาผลกระทบหรือแก้ปัญหา
บริเวณสบสาย แม่น้ำสายไหลบรรจบแม่น้ำรวก มีสีขุ่นเข้มมากกว่าปกติในรอบปีที่ผ่านมาแม้ไม่มีฝนตก
แม่สายสีแดงขุ่นกว่าทุกครั้ง ภาพสะท้อนเหมืองต้นน้ำสาย ยังไร้การจัดการ?
เมื่อสอบถามกรณีสบสาย จุดที่แม่น้ำสายกับแม่น้ำรวกมาบรรจบกัน แม่น้ำสีขุ่นเข้มมากกว่าหลาย ๆ ครั้งที่พบ แม้ไม่มีฝนตก ดร.สืบสกุลกล่าวย้ำว่า เป็นภาพสะท้อนเหมืองต้นน้ำสาย หรือเหมืองที่พบล่าสุดบนดอยก่อวัน ในพื้นที่อิทธิพลของกลุ่มไทใหญ่ ที่มีทุนจีนขุดหาแร่ คือภาพสะท้อนการจัดการมลพิษ หรือการเปิดหน้าดินบนพื้นที่ต้นน้ำที่ยังขาดเรื่องมิติผลกระทบทางสิ่งแวดล้อม
ข้อเสนอแก้วิกฤตสารพิษจากเหมืองต้นน้ำสาย
ดร.สืบสกุลได้เสนอแนะแนวทางแก้ไขปัญหาสำคัญ 6 ประเด็นและเรียกร้องหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเร่งจัดหา ยกระดับแก้ปัญหา “วิกฤตแม่น้ำสายเป็นพิษ”
1. แต่งตั้งคณะกรรมการระดับชาติ
เสนอให้นายกรัฐมนตรีแต่งตั้งคณะกรรมการเพื่อแก้ไขปัญหาน้ำแม่น้ำปนเปื้อนข้ามพรมแดนระดับประเทศ และจัดสรรงบประมาณจัดตั้งศูนย์ตรวจสารโลหะหนักประจำจังหวัดเชียงราย เพื่อให้การตรวจสอบห่วงโซ่อาหารมีความรวดเร็ว
2. เร่งประชุมความร่วมมือระหว่างประเทศ
เสนอให้กระทรวงการต่างประเทศและกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เร่งจัดการประชุมคณะทำงานร่วมไทย-เมียนมา ครั้งที่ 1 ณ อำเภอแม่สาย พร้อมทั้งเชิญรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศของเมียนมาลงพื้นที่รับฟังปัญหาจากประชาชน
3. แก้ไขปัญหาภัยแล้งและแหล่งน้ำสำรอง
เสนอให้กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ลงพื้นที่รับฟังปัญหาจากเกษตรกร เร่งจัดหาแหล่งน้ำสำรองสำหรับทำนาปรังในเดือนธันวาคมนี้ และเร่งรัดการก่อสร้างอ่างเก็บน้ำแม่คำเพื่อนำน้ำมาแจกจ่ายให้เกษตรกร
4. บูรณาการหน่วยงานเกษตรในพื้นที่
เสนอให้รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ (ที่ดูแลกรมส่งเสริมการเกษตรและสำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ) ลงพื้นที่พบปะเกษตรกร พร้อมตั้งคณะกรรมการร่วมภาครัฐ ภาคประชาชน และเกษตรกร เพื่อแก้ไขปัญหาผลกระทบภาคเกษตรโดยเฉพาะ
5. เจรจาผ่านกลไก TBC
(คณะกรรมการชายแดนท้องถิ่น) เสนอให้ TBC ฝ่ายไทยหยิบยกประเด็นเหมืองแร่ขึ้นมาเจรจากับ TBC ฝ่ายเมียนมาอย่างจริงจัง เนื่องจากพบข้อมูลว่ามีเหมืองแร่ในเขตท่าขี้เหล็ก อย่างน้อย 20 บริษัท (แบ่งเป็นเหมืองทองคำ 12 บริษัท, เหมืองแร่แมงกานีส 6 บริษัท และเหมืองแร่ตะกั่ว 2 บริษัท) ซึ่งมีการขุดและนำเข้าแร่ผ่านด่านแม่สายและแม่เชียงแสน ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและคุณภาพน้ำ
6. ประสานความร่วมมือกับกองกำลังทหารและฝ่ายปกครอง
เสนอให้กองทัพภาคที่ 3 (แม่ทัพภาคที่ 3) และสภาการกอบกู้รัฐฉาน (SSA/RCSS) ช่วยตรวจสอบการทำเหมืองแร่ทองคำบริเวณใกล้ดอยก่อวัน เนื่องจากผลกระทบจากเหมืองแร่นี้ไม่ได้ส่งผลกระทบแค่เพียงคนไทยเท่านั้น แต่ยังส่งผลกระทบต่อคนไทยใหญ่ในฝั่งเมียนมาด้วยเช่นกัน จึงควรเป็นปัญหาที่ต้องร่วมมือกันแก้ไข
ปัจจุบันเหมืองแร่ในฝั่งประเทศเมียนมา ตรงข้าม จ.เชียงราย ยังขยายทำต่อเนื่อง การตรวจพบสารหนูและตะกั่วในข้าว โดยเฉพาะลุ่มน้ำสาย ถึงเวลาแล้วหรือยังที่รัฐบาลจะยกระดับการแก้ปัญหา โดยเฉพาะความร่วมมือไทย-เมียนมาที่จะแก้เรื่องนี้ อย่าปล่อยให้สารพิษซ้ำเติมและเข้าสู่ห่วงโซ่อาหารมากกว่านี้…จนปัญหาสารพิษจะแก้ไม่ได้
รายงาน : โกวิทย์ บุญธรรม ผู้สื่อข่าวไทยพีบีเอส ศูนย์ข่าวภาคเหนือ
อ่านข่าว:
ยึดงาช้าง-ซากสัตว์ป่า มูลค่ากว่า 155 ล้าน ซุกในไม้แปรรูปกว่า 560 แผ่น
เจอตัวแล้วผู้ใช้นามแฝง Godd Dam ปล่อยสลิปปลอม 7 ล้าน จ่ายค่าน้ำชา "อนุทิน"
ตร.ไซเบอร์ตรวจสอบปมอ้างสลิปเงินโอน 7 ล้านโยงบัญชี "อนุทิน"
ตรวจสอบที่ดินนครนายก ปมสนามวิ่งเทรล สามี "บุ๋ม ปนัดดา"
"แม่น้ำสาย" เป็นสีแดงขุ่น แม้ฝนไม่ตก กังวลสารพิษเพิ่ม จ.เชียงราย