รู้ทันกันได้ : ฮีทสโตรกป้องกันอย่างไร ?

ในช่วงฤดูร้อนที่อุณหภูมิพุ่งสูงขึ้นทุกปี หลายคนอาจเคยรู้สึกวิงเวียน หน้ามืด หรือเพลียหลังออกแดด แต่รู้หรือไม่ว่าอาการเหล่านั้นอาจเป็นสัญญาณเตือนของภาวะอันตรายที่เรียกว่า ฮีทสโตรก ซึ่งหากไม่ได้รับการรักษาอย่างทันท่วงที อาจถึงขั้นเสียชีวิตได้ บทความนี้รวบรวมข้อมูลจากนายแพทย์ฐิติกร โตโพธิ์ไทย จากกองกิจกรรมทางกายเพื่อสุขภาพ กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข เพื่อให้คุณเข้าใจและรับมือกับภาวะนี้ได้อย่างถูกต้อง

ฮีทสโตรก แตกต่างจากร้อนเฉย ๆ อย่างไร? รู้จัก 4 ระดับความรุนแรง

หลายคนสับสนว่าตัวเองแค่ "ร้อนธรรมดา" หรือเข้าข่าย ฮีทสโตรก กันแน่ แพทย์ผู้เชี่ยวชาญแบ่งความรุนแรงของภาวะร้อนเกินออกเป็น 4 ระดับ ดังนี้

• ระดับที่ 1 - Heat Exposure (โดนแดด) เริ่มรู้สึกไม่สบายตัว ร้อน มีเหงื่อออก แต่ยังไม่เป็นอันตราย
• ระดับที่ 2 - Heat Stress (เครียดจากความร้อน) อาการเริ่มมากขึ้น ร่างกายเริ่มทนต่อความร้อนได้ยากขึ้น
• ระดับที่ 3 - Heat Exhaustion (เพลียแดด) อาการแย่ลงอย่างชัดเจน ร่างกายเริ่มขาดน้ำและอ่อนเพลียมาก
• ระดับที่ 4 - Heat Stroke (ฮีทสโตรก / ลมแดด) ขั้นอันตรายที่สุด มีความเสี่ยงต่อการเสียชีวิตสูงมาก

อาการของฮีทสโตรก ที่ต้องสังเกตให้ดี

เมื่อร่างกายเข้าสู่ระดับที่ 4 หรือภาวะ ฮีทสโตรก อย่างแท้จริง จะมีอาการที่สังเกตได้ชัดเจน ดังนี้

• มึนงงและสับสน ไม่รู้ว่าตัวเองอยู่ที่ไหน ทำอะไรอยู่
• คลื่นไส้ อาเจียน
• ตัวร้อนจัด เมื่อวัดอุณหภูมิจะพบว่าสูงถึง 40 องศาเซลเซียสขึ้นไป ไม่ต่างจากมีไข้สูง แต่เกิดกลางแดด
• หมดสติ และอาจล้มลงโดยไม่สามารถควบคุมตัวเองได้

ข้อสังเกตสำคัญคือ บางคนที่ร้อนมากอาจ ไม่มีเหงื่อออก จึงไม่ทันระวังตัว ทำให้อุณหภูมิในร่างกายสูงขึ้นโดยไม่รู้ตัว

ปัจจัยเสี่ยงที่ทำให้เกิดฮีทสโตรก ได้ง่ายขึ้น

ไม่ใช่แค่ความร้อนจากอุณหภูมิอากาศเพียงอย่างเดียว แต่ยังมีปัจจัยอื่น ๆ ที่ช่วยเร่งให้เกิด ฮีทสโตรก ได้เร็วขึ้น

• ดัชนีความร้อน (Heat Index) แม้อุณหภูมิภายนอกจะอยู่ที่ 33–34 องศาเซลเซียส แต่เมื่อรวมกับความชื้นและมลพิษ ดัชนีความร้อนที่ "รู้สึกจริง" อาจพุ่งสูงถึง 50 องศาเซลเซียส
• ความชื้นสูง ยิ่งชื้น ร่างกายยิ่งระบายเหงื่อได้ยาก
• การดื่มแอลกอฮอล์ แอลกอฮอล์ทำให้ร่างกายขับน้ำออกทางปัสสาวะมากขึ้น ส่งผลให้ขาดน้ำโดยไม่รู้ตัว
• ไม่ดื่มน้ำเพียงพอ แม้จะเล่นน้ำอยู่กลางแจ้ง ร่างกายก็ยังต้องการน้ำดื่มอยู่ดี

วิธีป้องกันฮีทสโตรก ก่อนออกแดด

การป้องกันไว้ก่อนย่อมดีกว่าการรักษา ต่อไปนี้คือวิธีดูแลตัวเองเพื่อลดความเสี่ยงจากภาวะ ฮีทสโตรก

ดื่มน้ำให้เพียงพอตลอดวัน

น้ำเปล่าคือตัวเลือกที่ดีที่สุด ควรดื่มอย่างสม่ำเสมอ ไม่ต้องรอให้กระหายก่อน และหลีกเลี่ยงแอลกอฮอล์ในช่วงอากาศร้อน

สวมเสื้อผ้าสีอ่อนและระบายอากาศดี

สีเข้มโดยเฉพาะสีดำดูดซับความร้อนได้มากกว่า ควรเลือกเสื้อผ้าสีอ่อน และเนื้อผ้าที่มีคุณสมบัติป้องกัน UV และระบายอากาศได้ดี

สวมหมวกและพกร่ม

อุปกรณ์ง่าย ๆ เหล่านี้ช่วยลดความร้อนจากแสงแดดที่ตกกระทบร่างกายได้อย่างมีประสิทธิภาพ

ติดตามดัชนีความร้อนก่อนออกนอกบ้าน

แอปพลิเคชัน "ไลฟ์ดี" (Life Dee) ของกรมอนามัย สามารถแสดงระดับดัชนีความร้อนเป็นสี (เขียว / เหลือง / ส้ม / แดง) พร้อมคำแนะนำ ช่วยให้คุณประเมินความเสี่ยงก่อนออกแดดได้ทันที

หลีกเลี่ยงการทำกิจกรรมกลางแจ้งช่วงเที่ยงถึงบ่าย

ช่วงเวลาดังกล่าวอุณหภูมิและความเข้มของรังสียูวีสูงที่สุด หากจำเป็นต้องทำงานกลางแจ้ง ควรสลับเข้าพักในที่ร่มเป็นระยะ

วิธีปฐมพยาบาลฮีทสโตรก เมื่อพบผู้มีอาการ

หากพบคนที่สงสัยว่าเป็น ฮีทสโตรก ให้ดำเนินการตามขั้นตอนต่อไปนี้อย่างรวดเร็ว

1. พาเข้าที่ร่มทันที เป็นสิ่งแรกและสำคัญที่สุด
2. ถอดเสื้อผ้าออกให้เหลือเท่าที่จำเป็น เพื่อให้ร่างกายระบายความร้อนได้ดีขึ้น
3. ประคบน้ำแข็งที่คอ รักแร้ และขาหนีบ บริเวณเหล่านี้มีเส้นเลือดใหญ่ผ่าน ช่วยลดอุณหภูมิได้เร็ว
4. ราดน้ำหรือเช็ดตัวด้วยน้ำ ใช้น้ำเท่าที่หาได้ อุณหภูมิของน้ำไม่ใช่ปัจจัยสำคัญ เป้าหมายคือลดความร้อนให้เร็วที่สุด
5. โทรแจ้ง 1669 สายด่วนศูนย์ฉุกเฉิน ทำควบคู่กับการปฐมพยาบาล อย่ารอให้ปฐมพยาบาลเสร็จก่อน

⚠️ สิ่งที่ไม่ควรทำ: อย่ารีบโทรเรียกรถพยาบาลแล้วนั่งรอเฉย ๆ สิ่งสำคัญที่สุดคือต้อง ลดความร้อนให้ผู้ป่วยก่อน เพราะยิ่งช้า ความเสี่ยงต่อการเสียชีวิตยิ่งสูงขึ้น

ฮีทสโตรก อันตรายถึงชีวิต ด้วยกลไกใด?

เมื่อร่างกายมีอุณหภูมิสูงเกินไป เปรียบได้กับเครื่องยนต์ที่โอเวอร์ฮีท อวัยวะต่าง ๆ จะเริ่ม "ชัตดาวน์" ตัวเองตามลำดับ ส่งผลให้เกิด

• หัวใจล้มเหลว
• ระบบทางเดินหายใจล้มเหลว
• ไตวาย

ทั้งหมดนี้เกิดขึ้นต่อเนื่องและรวดเร็ว นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไม ฮีทสโตรก จึงเป็นภาวะฉุกเฉินทางการแพทย์ที่ต้องได้รับการรักษาโดยเร็วที่สุด

กลุ่มเสี่ยงที่ต้องระวังฮีทสโตรก เป็นพิเศษ

แม้ทุกคนมีโอกาสเป็น ฮีทสโตรก ได้ แต่กลุ่มต่อไปนี้มีความเสี่ยงสูงเป็นพิเศษ

• ผู้ทำงานบนที่สูง เช่น ช่างเช็ดกระจกตึก หรือคนงานก่อสร้าง หากหมดสติบนที่สูงอาจร่วงลงมาเสียชีวิตได้ทันที นายจ้างควรจัดให้ทำงานเป็น "คู่บัดดี้" เพื่อดูแลกัน และหลีกเลี่ยงการขึ้นไปพร้อมกันในช่วงที่อากาศร้อนจัด
• ผู้ทำงานกลางแจ้ง เช่น ไรเดอร์ส่งอาหาร พนักงานจราจร และเกษตรกร ควรหมั่นสังเกตอาการตัวเอง และพักในที่ร่มทันทีเมื่อเริ่มมีอาการวิงเวียน
• ผู้ที่เล่นน้ำสงกรานต์ แม้จะรู้สึกเย็นจากน้ำ แต่ร่างกายภายในอาจยังร้อนระอุอยู่ อีกทั้งความชื้นยังทำให้เหงื่อระบายออกได้ยาก

สรุป: อย่ามองข้ามสัญญาณเตือนของฮีทสโตรก

ฮีตสโตรก ไม่ใช่เรื่องเล็กน้อย ภาวะนี้เกิดขึ้นได้เร็ว และหากไม่ได้รับการช่วยเหลืออย่างถูกวิธี อาจนำไปสู่การเสียชีวิตได้ภายในเวลาอันสั้น

สิ่งที่ทุกคนควรจำไว้คือ ดื่มน้ำสม่ำเสมอ สวมเสื้อผ้าสีอ่อนระบายอากาศ หลีกเลี่ยงแดดช่วงเที่ยง ติดตามดัชนีความร้อนผ่านแอป "ไลฟ์ดี" และที่สำคัญที่สุด อย่าฝืนเมื่อร่างกายส่งสัญญาณเตือน

หากพบผู้มีอาการ จำขั้นตอนง่าย ๆ ไว้ว่า: เข้าร่ม → ลดความร้อน → โทร 1669 การกระทำทั้งสามขั้นนี้สามารถช่วยชีวิตคนได้จริง

ชมย้อนหลังรายการ "วันใหม่วาไรตี้" ในช่วง "รู้ทันกันได้" ได้ที่ www.thaipbs.or.th/RuTanKanDai   

“ฮีทสโตรก” ป้องกันไว้ก่อนสายเกินแก้

• อยู่ในที่ร่ม ก็เสียชีวิต จาก "ฮีทสโตรก" ได้ จริงหรือ ?
• ร้อนนี้ เช็กสัญญาณอันตราย "ฮีทสโตรกในสัตว์เลี้ยง"
• การปฐมพยาบาล และการรักษาอาการ"ฮีทสโตรก"