Hidden Paradise สวรรค์เร้น
Hidden Paradise สวรรค์เร้น

พระราชนิเวศน์มฤคทายวัน : บันทึกความทรงจำของล้นเกล้าฯ ผ่านต้นไม้

หน้ารายการ
15 ก.ย. 69

บอล (ทายาท เดชเสถียร) และ ยอด (พิศาล แสงจันทร์) จากรายการหนังพาไป ชวน รองศาสตราจารย์ ดร.กิติเชษฐ์ ศรีดิษฐ นักพฤกษศาสตร์ด้านอนุกรมวิธานและนิเวศวิทยาของพืช ออกสำรวจ พระราชนิเวศน์มฤคทายวัน จ.เพชรบุรี เพื่อตามหาพืชต่างถิ่นที่ซ่อนตัวอยู่ท่ามกลางภูมิทัศน์อายุกว่าร้อยปี และอ่านประวัติศาสตร์ของพื้นที่ผ่านต้นไม้ที่ยังยืนอยู่จนถึงวันนี้

จากพระราชนิเวศน์ซึ่งครั้งหนึ่งรายล้อมด้วยธรรมชาติตามแนวพระราชดำริในรัชกาลที่ 6 กาลเวลากลับค่อย ๆ เปลี่ยนหน้าตาของพื้นที่ ทั้งจากการปลูกป่า การปรับภูมิทัศน์ และโครงการพัฒนาต่าง ๆ จนพืชต่างถิ่นบางชนิดเข้ามาแทนที่พืชท้องถิ่น และบางความตั้งใจที่เริ่มต้นจากความหวังดี กลับทำให้ระบบนิเวศเปลี่ยนไปไกลจากเดิม
แต่วันนี้ มฤคทายวันกำลังค่อย ๆ เปิดทางให้ธรรมชาติกลับมาทำงานอีกครั้ง ทั้งการฟื้นพืชพรรณท้องถิ่นและการรื้อกำแพงกันคลื่นเพื่อคืนการเคลื่อนไหวให้ชายหาด การเดินทางครั้งนี้จึงชวนตั้งคำถามว่า ระหว่าง “สวรรค์สร้าง” ที่มนุษย์พยายามออกแบบ กับ “สวรรค์เร้น” ที่ธรรมชาติค่อย ๆ สร้างด้วยตัวเอง เราควรเรียนรู้อะไรจากอดีต เพื่อไม่ทำลายความงามที่เราตั้งใจจะรักษา

พืชเอเลี่ยนสปีชีส์ ในพระราชนิเวศน์มฤคทายวัน

ริมชายหาดชะอำ จังหวัดเพชรบุรี เป็นที่ตั้งของ พระราชนิเวศน์มฤคทายวัน พระราชนิเวศน์ที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นโดยพื้นที่แห่งนี้ตั้งอยู่บนสันทรายชายฝั่ง มีทั้งชายหาดและแหล่งน้ำจืดที่อุดมสมบูรณ์

เมื่อมองจากภายนอก พระราชนิเวศน์มฤคทายวันในวันนี้อาจดูร่มรื่นด้วยต้นไม้นานาชนิด แต่ภายใต้ความเขียวขจีเหล่านั้นกลับมีเรื่องราวของ “พืชเอเลี่ยนสปีชีส์” หรือพืชต่างถิ่น ซ่อนอยู่

เอเลี่ยนสปีชีส์ คืออะไร?

คำว่า Alien Species หรือพืชต่างถิ่น หมายถึงพืชที่ไม่ได้มีถิ่นกำเนิดหรือไม่ได้เป็นส่วนหนึ่งของระบบนิเวศดั้งเดิมในบริเวณนั้น โดยพืชต่างถิ่นไม่ได้หมายความว่าจะเป็นสิ่งไม่ดีเสมอไป

พืชต่างถิ่นบางชนิดสามารถอยู่ร่วมกับระบบนิเวศได้โดยไม่สร้างปัญหา ขณะที่บางชนิดสามารถแพร่กระจายและแข่งขันกับพืชพื้นถิ่น จนกลายเป็น พืชต่างถิ่นรุกราน (Invasive Species) ซึ่งอาจส่งผลต่อสมดุลของระบบนิเวศ

ดังนั้น การพบพืชต่างถิ่นในพื้นที่จึงไม่ได้แปลว่าจะต้องกำจัดทั้งหมด สิ่งสำคัญคือการทำความเข้าใจว่า พืชชนิดนั้นกำลังส่งผลต่อระบบนิเวศหรือไม่

พระราชนิเวศน์มฤคทายวันกับระบบนิเวศดั้งเดิม

พระราชนิเวศน์มฤคทายวันตั้งอยู่บนสันทรายชายฝั่ง ซึ่งมีลักษณะทางธรรมชาติแตกต่างจากพื้นที่ป่าชายเลน เพราะไม่ได้ตั้งอยู่บริเวณปากแม่น้ำที่มีการสะสมของตะกอนเลน ในมุมมองของนักพฤกษศาสตร์ พื้นที่เช่นนี้จึงควรมี สังคมพืชของป่าชายหาดและพืชที่เหมาะสมกับสภาพสันทรายชายฝั่ง เป็นองค์ประกอบสำคัญ

อย่างไรก็ตาม เมื่อเวลาผ่านไป พื้นที่พระราชนิเวศน์ถูกปรับเปลี่ยนภูมิทัศน์ตามยุคสมัยและการดูแลของหน่วยงานต่าง ๆ สภาพแวดล้อมจึงค่อย ๆ แตกต่างไปจากธรรมชาติดั้งเดิม การฟื้นฟูระบบนิเวศจึงกลายเป็นอีกหนึ่งภารกิจสำคัญควบคู่ไปกับการอนุรักษ์อาคารและมรดกทางประวัติศาสตร์

“สะเดา” และ “ลั่นทม” พืชต่างถิ่นที่พบในพื้นที่

บอล-ยอด ได้รับภารกิจสำคัญคือการออกตามหาพืชเอเลี่ยนสปีชีส์ในพื้นที่ โดยมีเป้าหมายให้พบพืชต่างถิ่นจำนวน 3 ชนิด

หนึ่งในชนิดที่ถูกระบุว่าเป็นพืชต่างถิ่นคือ สะเดา ซึ่งมีถิ่นกำเนิดจากอินเดีย และถูกนำเข้ามาปลูกในประเทศไทย อีกชนิดหนึ่งคือ ลั่นทม ซึ่งเป็นพืชต่างถิ่นเช่นกัน แต่ไม่ได้หมายความว่าจะเป็นพืชรุกราน เพราะในพื้นที่ทำหน้าที่เป็นไม้ประดับและไม่ได้สร้างปัญหาต่อระบบนิเวศในลักษณะเดียวกับพืชรุกราน

กรณีของลั่นทมจึงสะท้อนให้เห็นว่า คำว่า “เอเลี่ยนสปีชีส์” กับ “พืชรุกราน” ไม่ใช่คำที่มีความหมายเหมือนกันทั้งหมด

ไม่ใช่พืชต่างถิ่นทุกชนิดที่ต้องกำจัด

ประเด็นสำคัญของการจัดการพืชเอเลี่ยนสปีชีส์คือ ไม่ใช่ว่าพืชต่างถิ่นทุกชนิดจะเป็นปัญหา พืชต่างถิ่นที่ไม่รุกรานอาจสามารถอยู่ร่วมกับพื้นที่ได้ แต่หากเป็นพืชที่สามารถแพร่กระจายอย่างรวดเร็วและเข้าไปแข่งขันกับพืชพื้นถิ่น การจัดการก็มีความจำเป็น

วิธีหนึ่งที่ใช้เมื่อพบพืชรุกรานคือการกำจัดก่อนที่พืชจะติดฝักหรือสร้างเมล็ด เพราะหากเมล็ดแพร่กระจายออกไป พืชก็สามารถขยายพื้นที่ได้มากขึ้น ทำให้การควบคุมในภายหลังยากกว่าเดิม

แนวคิดสำคัญจึงไม่ใช่เพียง “เห็นต้นไม้ต่างถิ่นแล้วถอนทิ้ง” แต่ต้องพิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างพืชกับระบบนิเวศโดยรวม

ปลูกป่าไม่ได้หมายความว่าจะปลูกต้นไม้ได้ทุกที่

อีกหนึ่งบทเรียนสำคัญจากพื้นที่ใกล้พระราชนิเวศน์มฤคทายวัน คือเรื่องของการปลูกป่าชายเลน ป่าชายเลนตามธรรมชาติมักพบในบริเวณปากแม่น้ำ ซึ่งมีการสะสมของตะกอนและมีสภาพน้ำขึ้นน้ำลงเหมาะสมกับระบบนิเวศชนิดนี้ การนำต้นโกงกางไปปลูกในพื้นที่ที่ไม่ได้มีสภาพแวดล้อมแบบเดียวกันจึงอาจไม่ได้ทำให้เกิดป่าชายเลนที่สมบูรณ์

ในกรณีของสันทรายชายฝั่ง การนำพื้นที่เข้าสู่สภาวะที่มีน้ำเค็มมากขึ้นอาจส่งผลต่อระบบน้ำจืดที่เป็นองค์ประกอบสำคัญของพื้นที่ เรื่องนี้จึงสะท้อนหลักการสำคัญของการอนุรักษ์ว่า การปลูกต้นไม้ไม่ได้ดีเสมอไปหากปลูกผิดสถานที่

สิ่งที่สำคัญกว่าการเพิ่มจำนวนต้นไม้ คือการเข้าใจเสียก่อนว่าแต่ละพื้นที่มีระบบนิเวศแบบใด และพืชชนิดใดจึงเหมาะสมกับพื้นที่นั้น ฟื้นฟูธรรมชาติด้วยการ “ไม่ฝืนธรรมชาติ”

การจัดการพืชเอเลี่ยนสปีชีส์ที่พระราชนิเวศน์มฤคทายวันจึงไม่ได้จบลงด้วยการกำจัดต้นไม้ต่างถิ่น แต่เป็นส่วนหนึ่งของแนวคิดที่ใหญ่กว่า นั่นคือ การฟื้นฟูระบบนิเวศให้กลับมาใกล้เคียงธรรมชาติดั้งเดิม


ติดตามสารคดี Hidden Paradise สวรรค์เร้น ทุกวันพุธ เวลา 13.00 - 13.30 น. ทางไทยพีบีเอส ชมย้อนหลังรายการได้ทาง www.thaipbs.or.th/HiddenParadise

แท็กที่เกี่ยวข้อง

วิดีโอแนะนำ

ล่าสุด
ล่าสุด

ละครดี ซีรีส์เด่น

ดูทั้งหมด

♫ ♫ Songs Popular ♫ ♫

ดูทั้งหมด

คลิปมาใหม่

คนดูเยอะ 👀

ดูทั้งหมด

เสน่ห์ประเทศไทย