วันนี้ (19 พ.ย.2569) ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ (ICJ) เตรียมอ่านคำพิพากษาคดีเมียนมา ถูกกล่าวหาละเมิดอนุสัญญาป้องกันการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ในเวลา 15.00 น. ตามเวลาไทย หลังประเทศแกมเบีย ยื่นฟ้องเมียนมาในข้อหาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวโรฮิงญา ปี 2019 จากเหตุการณ์ปราบปรามครั้งใหญ่เมื่อปี 2017
คำตัดสินครั้งนี้อาจเป็นจุดเปลี่ยนที่ชาวโรฮิงญา รอคอยความยุติธรรมมานานเกือบ 10 ปี
คดีนี้มีจุดเริ่มต้นจากเหตุการณ์ความรุนแรงในรัฐยะไข่เมื่อปี 2017 แต่สิ่งที่ทำให้โลกต้องจับตามองคือคำถามที่ว่า ปฏิบัติการทางทหารของเมียนมาในครั้งนั้น เป็นเพียงการปราบปรามกลุ่มติดอาวุธหรือมีเจตนาทำลายล้างกลุ่มชาติพันธุ์โรฮิงญา อย่างเป็นระบบกันแน่
ย้อนกลับไปในเดือน ส.ค.2017 หลังกลุ่มติดอาวุธโรฮิงญา โจมตีป้อมตำรวจและฐานความมั่นคงในรัฐยะไข่ กองทัพเมียนมา เปิดปฏิบัติการกวาดล้างครั้งใหญ่ ซึ่งนำไปสู่ข้อกล่าวหาเรื่องการสังหารหมู่ การข่มขืน การเผาทำลายหมู่บ้านชาวโรฮิงญา และการใช้ความรุนแรงอย่างเป็นระบบ
ปฏิบัติการครั้งนั้นทำให้ชาวโรฮิงญามากกว่า 740,000 คน ต้องอพยพหนีข้ามพรมแดนไปยังบังกลาเทศ ภายในเวลาเพียงไม่กี่เดือน
ก่อนที่ต่อมาในเดือน พ.ย.2019 แกมเบีย ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากองค์การความร่วมมืออิสลาม (OIC) ยื่นฟ้องเมียนมาต่อศาลโลก โดยกล่าวหาว่า เมียนมาละเมิดอนุสัญญาว่าด้วยการป้องกันและลงโทษอาชญากรรมฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ปี 1948
ขณะที่เมียนมาปฏิเสธข้อกล่าวหา โดยยืนยันว่าปฏิบัติการทางทหาร เป็นการตอบโต้ภัยคุกคามจากกลุ่มติดอาวุธ
สิ่งที่สะท้อนความรุนแรงของวิกฤตครั้งนี้ได้ชัดเจนที่สุดคือ จำนวนผู้คนที่ยังไม่สามารถกลับไปใช้ชีวิตตามปกติได้
ปัจจุบันมีชาวโรฮิงญาประมาณ 1,200,000 คน อาศัยอยู่ในบังกลาเทศ ส่วนอีกประมาณ 520,000 คนยังอยู่ในเมียนมา แต่ต้องเผชิญกับข้อจำกัดในการใช้ชีวิตและความไม่ปลอดภัย
ขณะที่ตัวเลขที่น่าตกใจ คือนับตั้งแต่ปี 2022 มีชาวโรฮิงญาเสียชีวิตหรือสูญหายในทะเลแล้วถึง 3,135 คน และเฉพาะปี 2025 เพียงปีเดียว มีผู้เสียชีวิตหรือสูญหายถึง 900 คน ซึ่งถือเป็นปีที่เลวร้ายที่สุดเท่าที่มีการบันทึกมา
สิ่งที่ทำให้วิกฤตโรฮิงญายิ่งซับซ้อน คือปัญหานี้ไม่ได้มีแค่เรื่องของผู้ลี้ภัย แต่ยังเป็นปัญหาเรื่องของตัวตนและการเป็นคนไร้สัญชาติ
ชาวโรฮิงญาเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ ที่นับถือศาสนาอิสลามและอาศัยอยู่ในรัฐยะไข่ ทางตะวันตกของเมียนมา มาหลายชั่วอายุคน แต่รัฐบาลเมียนมาหลายยุคกลับไม่ยอมรับว่าพวกเขาเป็นหนึ่งในกลุ่มชาติพันธุ์ของประเทศ
โดยเฉพาะกฎหมายสัญชาติปี 1982 ที่ทำให้ชาวโรฮิงญาส่วนใหญ่ ตกอยู่ในสถานะไร้สัญชาติและถูกจำกัดสิทธิในการเดินทาง การศึกษา การทำงาน รวมถึงการเข้าถึงบริการสาธารณสุข
สำหรับคำตัดสินของศาลโลก มีประเด็นสำคัญที่ต้องจับตาอย่างน้อย 2 เรื่อง เรื่องแรกคือศาลจะวินิจฉัยหรือไม่ว่าเมียนมา มีความรับผิดชอบต่อการกระทำที่เข้าข่ายฆ่าล้างเผ่าพันธุ์
โดยหัวใจสำคัญไม่ได้อยู่แค่การพิสูจน์ว่ามีการสังหารหรือใช้ความรุนแรง แต่ต้องพิสูจน์ถึงเจตนาพิเศษในการทำลายกลุ่มชาติพันธุ์ หรือศาสนากลุ่มหนึ่งทั้งหมดหรือบางส่วนด้วย
เรื่องที่สอง คือผลทางกฎหมายและการเยียวยา หากศาลวินิจฉัยว่าเมียนมาละเมิดอนุสัญญา ก็อาจนำไปสู่ข้อเรียกร้องให้ยุติการกระทำที่ละเมิดกฎหมาย ให้หลักประกันว่าจะไม่เกิดเหตุซ้ำและชดใช้เยียวยาแก่ผู้เสียหาย
แต่ขณะเดียวกันคำตัดสินก็ยังคงมีความท้าทาย เพราะหากเมียนมาผิดจริง แล้วจะทำอย่างไรให้เมียนมาปฏิบัติตามคำตัดสินให้ได้
เพราะฉะนั้นการผลักดันให้ปฏิบัติตาม จึงขึ้นอยู่กับแรงกดดันทางการทูต กลไกของสหประชาชาติและท่าทีของประชาคมโลก รวมถึงประเทศเพื่อนบ้านและอาเซียน แต่ก็ดูจะเป็นงานหินไม่น้อย
เพราะ พล.อ.อาวุโสมิน ออง ไลง์ ประธานาธิบดีเมียนมา เพิ่งจะออกมาประกาศว่าเมียนมา กำลังทบทวนความสัมพันธ์กับอาเซียน หลังจากอาเซียนจัดการประชุมสุดยอดที่กรุงมะนิลา โดยไม่เชิญผู้นำเมียนมาเข้าร่วม สืบเนื่องมาจากปัญหาสงครามกลางเมืองในเมียนมา ที่ยืดเยื้อมาหลายปี ซึ่งแม้จะมีฉันทามติ 5 ข้อ แต่ก็ดูจะไม่ช่วยให้เกิดความคืบหน้าที่ดีสักเท่าไหร่
ท้ายที่สุดคำตัดสินในวันนี้ อาจไม่ได้ทำให้ชาวโรฮิงญานับล้านคน ได้กลับบ้านในทันที แต่อาจเป็นหมุดหมายสำคัญ ต่อการพิจารณาคดีฆ่าล้างเผ่าพันธุ์อื่น ๆ ในอนาคต เพื่อที่ท้ายที่สุดแล้วจะเป็นการป้องกันไม่ให้เหตุการณ์สุดโหดร้ายเช่นนี้ เกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า
อ่านข่าว :
ศาลโลกเปิดไต่สวนคดีฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวโรฮิงญา
เซินเจิ้นเปิดฉากประชุมเอเปก ทรัมป์พบสี-ปูติน จับตาหารือ 3 มหาอำนาจโลก
