วันนี้ (18 พ.ย.2569) หากจะทำความเข้าใจความน่ากลัวของมลพิษอุตสาหกรรมในยุคปัจจุบัน ไม่มีบทเรียนไหนจะชัดเจนและเจ็บปวดเท่ากับ "โรคมินามาตะ Minamata Disease" ที่เกิดขึ้นที่อ่าวชิรินามาตะ จ.คุมาโมโตะ ประเทศญี่ปุ่น ในช่วงทศวรรษ 1950 หรือ พ.ศ.2495
เหตุการณ์ดังกล่าวมีจุดเริ่มต้นจากการขยายตัวของอุตสาหกรรมเคมี โดย บริษัท ชิสโซะ คอร์ปอเรชัน ได้ปล่อยน้ำทิ้งอุตสาหกรรมที่มีสารประกอบ "เมทิลปรอท" (Methylmercury) ไหลลงสู่ทะเลโดยตรง
สารพิษเหล่านี้ไม่ได้สลายตัว แต่กลับถูกดูดซึมเข้าสู่แพลงก์ตอน ปลา และสัตว์น้ำขนาดเล็ก ก่อนจะถ่ายทอดและสะสมทวีความเข้มข้นขึ้นเรื่อย ๆ ตามลำดับขั้นของ ห่วงโซ่อาหาร จนกระทั่งชาวบ้านในพื้นที่ซึ่งมีอาชีพประมง และบริโภคสัตว์น้ำจากอ่าวเป็นประจำทุกวัน เริ่มล้มป่วยด้วยโรคประหลาด
อาการของผู้ป่วยมินามาตะ มีความรุนแรงและน่าสลดใจอย่างยิ่ง เนื่องจากปรอทเข้าทำลายระบบประสาทส่วนกลางอย่างถาวร ผู้ป่วยจะมีอาการชาที่มือและเท้า สูญเสียการทรงตัว ลานสายตาแคบลง หูหนวก พูดไม่ชัด กล้ามเนื้อกระตุกอย่างรุนแรง
ในรายที่อาการหนัก จะเกิดอาการทางจิตประสาท ทุรนทุรายจนถึงขั้นเสียชีวิต นอกจากนี้ หญิงตั้งครรภ์ที่ได้รับสารพิษยังคลอดบุตรออกมาพร้อมความพิการทางสมอง และร่างกายอย่างรุนแรง หรือที่เรียกว่า มินามาตะแต่กำเนิด
ย้อนรอยโศกนาฏกรรม "โรคมินามาตะ" หายนะที่โลกไม่มีวันลืม
ความล้มเหลวของรัฐบาลญี่ปุ่นและการปกปิดข้อมูล
สิ่งที่ทำให้โศกนาฏกรรมมินามาตะ ลุกลามจนกลายเป็นหายนะระดับโลก ไม่ใช่แค่พิษภัยของสารเคมี แต่คือ การละเลยและการปกปิดข้อมูลของภาครัฐและทุนอุตสาหกรรม
แม้แพทย์และนักวิจัย เริ่มพบความผิดปกติและชี้ชัดตั้งแต่ช่วงปี พ.ศ.2499 ว่าโรคดังกล่าว เกิดจากการกินปลาที่มีสารปรอทรั่วไหลจากโรงงาน แต่บริษัทชิสโซะและรัฐบาลญี่ปุ่นในขณะนั้น กลับพยายามปฏิเสธข้อเท็จจริง บิดเบือนผลการศึกษา และพยายามปิดข่าวเพื่อปกป้องเศรษฐกิจและภาคอุตสาหกรรม
กว่าที่รัฐบาลญี่ปุ่นจะยอมรับ ก็ใช้เวลานานหลายปี ในการออกคำสั่ง ห้ามโรงงานของบริษัทชิสโซะปล่อยน้ำเสียอย่างเด็ดขาด ส่งผลให้สารปรอทสะสมในตะกอนดินและห่วงโซ่อาหารอย่างต่อเนื่อง แม้โรงงานจะหยุดกระบวนการผลิตบางส่วน แต่พิษภัยยังคงตกค้างในสิ่งแวดล้อม และส่งผลกระทบข้ามผ่านไปยังลูกหลานหลายรุ่น
แรงกดดันจากภาคประชาชน สื่อมวลชน และการต่อสู้ทางกฎหมายอย่างยาวนาน ของผู้ป่วยและครอบครัว ในที่สุดก็บังคับให้รัฐบาลญี่ปุ่นต้องยอมรับความจริงในปี พ.ศ.2511 ซึ่งรวมเวลาผ่านไปกว่า 12 ปีนับตั้งแต่พบผู้ป่วยกลุ่มแรก นำไปสู่มาตรการเยียวยาครั้งใหญ่ การชดใช้ค่าเสียหาย และการฟื้นฟูสิ่งแวดล้อมอย่างจริงจัง
ย้อนรอยโศกนาฏกรรม "โรคมินามาตะ" หายนะที่โลกไม่มีวันลืม
โลกเรียนรู้อะไรจาก "มินามาตะ" ?
จากบทเรียนราคาแพงของมินามาตะ ประชาคมโลกได้ร่วมกันสร้างมาตรฐานและกฎเกณฑ์ เพื่อป้องกันไม่ให้ประวัติศาสตร์ซ้ำรอย
- อนุสัญญาระหว่างประเทศ (Minamata Convention on Mercury) ภายใต้โครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ (UNEP) นานาประเทศร่วมกันลงนามใน อนุสัญญามินามาตะว่าด้วยปรอท มีผลบังคับใช้ในปี พ.ศ.2560 เพื่อควบคุม ลดการใช้ และกำจัดแหล่งกำเนิดปรอทและสารโลหะหนักทั่วโลกอย่างเข้มงวด
- หลักการผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย (Polluter Pays Principle) กฎหมายสิ่งแวดล้อมสากล ถูกยกระดับให้ภาคอุตสาหกรรม ต้องมีระบบบำบัดน้ำเสียและตรวจสอบความปลอดภัย ก่อนปล่อยสู่ธรรมชาติอย่างโปร่งใส
- ระบบเฝ้าระวังห่วงโซ่อาหาร นานาประเทศเริ่มกำหนดค่ามาตรฐานความปลอดภัย ของสารโลหะหนักในอาหาร น้ำ และดิน พร้อมทั้งมีระบบเตือนภัยล่วงหน้า ทันทีเมื่อตรวจพบความผิดปกติในสิ่งแวดล้อม
จากอดีตสู่ปัจจุบัน เทียบเคียงวิกฤต "สารหนู" ในประเทศไทย
เมื่อหันกลับมามองประเทศไทยในปัจจุบัน ท่ามกลางวิกฤตมลพิษทางน้ำข้ามแดน และปัญหาจากเหมืองแร่ต้นน้ำในรัฐฉาน ประเทศเมียนมา ผู้เชี่ยวชาญและภาคประชาชนต่างหยิบยกบทเรียน "มินามาตะ" ขึ้นมาเตือนสติ เพราะประเทศไทยกำลังเผชิญหน้ากับความเสี่ยงในรูปแบบที่คล้ายคลึงกัน โดยเฉพาะการปนเปื้อนของ "สารหนู" (Arsenic)
กลไกการปนเปื้อนที่เหมือนกัน
แม้มินามาตะจะเกิดจาก "ปรอท" ส่วนวิกฤตไทยในขณะนี้เด่นชัดที่ "สารหนู" แต่กลไกการทำลายล้างนั้น เป็นระบบเดียวกัน คือสารพิษจากกิจกรรมเหมืองแร่รั่วไหลลงสู่แม่น้ำสายหลัก เช่น แม่น้ำสาย, แม่น้ำกก สะสมในตะกอนดินและซึมลงสู่ระบบน้ำชลประทาน เข้าสู่พืชผลทางการเกษตร โดยเฉพาะ "ข้าว" และสัตว์น้ำหน้าดิน และเข้าสู่ร่างกายมนุษย์ผ่านห่วงโซ่อาหารแบบเงียบ ๆ
สถานการณ์จริงในไทย
ข้อมูลจากกรมควบคุมมลพิษ ตรวจพบสารหนูในแม่น้ำสาย อ.แม่สาย จ.เชียงราย สูงถึง 0.28 มก./ลิตร ซึ่งเกินค่ามาตรฐานถึง 28 เท่า และกระทรวงสาธารณสุข ยังตรวจพบประชาชนในกลุ่มเสี่ยง 7 จังหวัดริมแม่น้ำโขงและลำน้ำสาขา อาทิ เชียงราย เชียงใหม่ แม่ฮ่องสอน เลย ฯลฯ มีปริมาณสารหนูในร่างกายเกินค่าอ้างอิงแล้วถึง 94 คน
ความกังวลเรื่องการบริหารจัดการของรัฐ
เช่นเดียวกับยุคมินามาตะ ที่เริ่มต้นจากความล่าช้าและการขาดข้อมูลเชิงรุก ปัจจุบันภาคประชาสังคมและคณะอนุกรรมาธิการฯ ยังคงตั้งคำถามถึงมาตรการของรัฐบาลไทย ทั้งความล่าช้าในการกำหนดเกณฑ์ประกาศเขตภัยพิบัติด้านมลพิษทางน้ำ การขาดการบูรณาการข้อมูลร่วมกับพื้นที่ และการเจรจาทวิภาคีที่ยังไม่มีมาตรการกดดันตรวจสอบแหล่งต้นตอมลพิษอย่างเด็ดขาด
บทเรียนจากมินามาตะ ตะโกนบอกโลกอย่างชัดเจนว่า การรอให้สารพิษสะสมจนเกิดผู้ป่วยเรื้อรังหรือพิการจำนวนมาก แล้วค่อยขยับตัวแก้ไข คือความผิดพลาดที่ไม่มีวันย้อนเวลาชดเชยได้
ประเทศไทยจึงไม่อาจปล่อยให้วิกฤตสารหนูในลุ่มน้ำข้ามแดนกลายเป็น "มินามาตะเมืองไทย" บทเรียนจากอดีตจึงเป็นเครื่องเตือนใจว่า รัฐต้องเร่งเปิดเผยข้อมูลโปร่งใส ตรวจสอบต้นตอ และปกป้องห่วงโซ่อาหารของประชาชนก่อนที่จะสายเกินแก้
ที่มา : เรียนรู้อนุสัญญามินามาตะ สำนักอนามัยสิ่งแวดล้อม, Minamata Disease The History and Measures - Summary
อ่านข่าว :
ผบช.ปส.เผย "แอร์มีนา" ไม่ยืนยันพบตำรวจ 20 พ.ย. จ่อหมายเรียกพยานซ้ำ
เร่งตรวจสอบความปลอดภัยข้าวเชียงแสน–เชียงของ หวั่นสารปนเปื้อนกระทบตลาด
ทร. รื้อร่างซื้อฟริเกตใหม่ รับ TOR ไม่ตามเกณฑ์ ยันไม่ได้ล็อกสเปก
