วันนี้ (16 พ.ย.2569) รศ.ดุลยภาค ปรีชารัชช คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ วิเคราะห์ปัญหาสารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย จ.เชียงราย ซึ่งรัฐบาลไทยเตรียมหยิบยกเข้าสู่เวทีการประชุมสุดยอดอาเซียน รวมถึงการหารือกับรัฐบาลเมียนมาและจีนว่า การเจรจากับทั้ง 2 ประเทศเป็นแนวทางที่จำเป็น เพราะแม่น้ำกกและแม่น้ำสายมีต้นกำเนิดจากฝั่งเมียนมา ขณะที่กิจการเหมืองแร่ในพื้นที่เกี่ยวข้องกับนักธุรกิจจีน ซึ่งเข้าไปลงทุนในเขตควบคุมของกองกำลังชาติพันธุ์
ต้นตออยู่เมียนมา จีนต้องร่วมรับผิดชอบ
การแก้ปัญหาไม่สามารถอาศัยการพูดคุยกับรัฐบาลเมียนมาและจีนเพียง 2 ฝ่าย แต่ต้องครอบคลุมถึงกองกำลังชาติพันธุ์ที่ควบคุมพื้นที่ต้นน้ำด้วย เนื่องจากรัฐบาลเมียนมาไม่ได้มีอำนาจควบคุมพื้นที่ชายแดนทั้งหมด โดยเฉพาะพื้นที่ของกลุ่มว้าและกองกำลังอื่น ๆ ที่มีอำนาจในพื้นที่จริง การแก้ปัญหาจึงต้องสร้างความร่วมมือระหว่างกองทัพเมียนมา จีน และกลุ่มติดอาวุธเหล่านี้
รศ.ดุลยภาค ตั้งข้อสังเกตว่า จีนอาจไม่ได้ให้ความสำคัญกับความเดือดร้อนของประเทศปลายน้ำมากเท่าที่ควร เนื่องจากแนวทางของจีนให้ความสำคัญกับหลักอธิปไตยของประเทศเป็นสำคัญ เช่นเดียวกับกรณีเขื่อนในแม่น้ำโขง ที่จีนดำเนินการในเขตแดนของตน แต่ส่งผลกระทบต่อประเทศลุ่มน้ำตอนล่าง ขณะที่จีนไม่ได้ดำเนินมาตรการแก้ไขผลกระทบอย่างจริงจัง
กรณีเหมืองแร่ในเมียนมาก็มีลักษณะคล้ายกัน โดยนักลงทุนจีนอาจมองว่า การเข้าไปดำเนินธุรกิจในพื้นที่อธิปไตยของเมียนมาเป็นเรื่องที่ทำได้ตามปกติ แต่สิ่งที่จีนต้องตอบคำถามคือ ความรับผิดชอบต่อผลกระทบที่เกิดขึ้นกับประเทศเพื่อนบ้าน โดยเฉพาะเมื่อจีนประกาศหลักการ Global Governance หรือการบริหารจัดการกิจการระดับโลกอย่างโปร่งใส และเป็นธรรม จึงควรแสดงให้เห็นว่าหลักการดังกล่าว ครอบคลุมถึงความรับผิดชอบด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาวะของประชาชนในประเทศอื่นด้วย
ส่วนข้อกล่าวหาว่าสารเคมี ที่นำไปใช้ในกระบวนการเหมืองแร่อาจมีแหล่งที่มาจากประเทศไทยด้วยนั้น สะท้อนว่าปัญหานี้มีความเกี่ยวข้องกับหลายฝ่าย และจำเป็นต้องร่วมกันแก้ไข แต่โจทย์สำคัญคือจะทำอย่างไรให้กลุ่มที่ประกอบกิจการในพื้นที่ต้นน้ำ ตระหนักถึงความรับผิดชอบ เพราะผู้ได้รับผลกระทบโดยตรงส่วนใหญ่ กลับเป็นประชาชนในประเทศปลายน้ำ
สำหรับการแก้ปัญหาในทางปฏิบัติ รศ.ดุลยภาค มองว่า ไทยอาจเสนอให้ส่งผู้เชี่ยวชาญด้านสิ่งแวดล้อมจากไทยหรืออาเซียน เข้าไปตรวจสอบพื้นที่ต้นน้ำและกระบวนการจัดการเหมืองแร่ แต่ต้องได้รับอนุญาตจากผู้มีอำนาจควบคุมพื้นที่ก่อน ซึ่งอาจต้องเริ่มจากการเข้าถึงพื้นที่ในระดับจำกัดและค่อย ๆ ขยายความร่วมมือ ไม่ใช่เข้าไปกระทบผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจของกลุ่มผู้มีอิทธิพลโดยตรงตั้งแต่ต้น
อาเซียนมีข้อจำกัด แก้ปัญหาได้ช้า
รศ.ดุลยภาค ระบุว่า เมียนมามีข้อตกลงความร่วมมือกับไทยหลายฉบับ รวมถึงการจัดการมลภาวะข้ามพรมแดนและปัญหาชายแดน แต่การปฏิบัติจริงยังขึ้นอยู่กับผู้ควบคุมพื้นที่ เพราะกองทัพเมียนมาไม่สามารถสั่งการกองกำลังชาติพันธุ์ได้ทั้งหมด จึงจำเป็นต้องจัดตั้งเวทีพูดคุยพิเศษที่เปิดให้ทั้งกองทัพเมียนมา จีน และกลุ่มติดอาวุธเข้ามาหารือร่วมกัน เพื่อสร้างกระบวนการแก้ปัญหาอย่างเป็นขั้นตอน
นอกจากนี้ ไทยควรใช้การทูต Track 2 หรือการทูตที่เปิดพื้นที่ให้ภาคประชาสังคม และผู้มีส่วนเกี่ยวข้องนอกภาครัฐเข้ามามีบทบาท โดยระดมความร่วมมือจากประชาชนไทใหญ่ และกลุ่มชาติพันธุ์ที่อาศัยอยู่ทั้งในไทยและพื้นที่ต้นน้ำของเมียนมา ให้ร่วมกันสะท้อนปัญหาผ่านกลไกภาคประชาชนของอาเซียน รวมถึงเชื่อมโยงประชาชนชาวชิน กลุ่มชาติพันธุ์ทางภาคตะวันตกของเมียนมา ที่ได้รับผลกระทบจากกิจการเหมืองแร่แรร์เอิร์ธ ของกลุ่มทุนจีนเข้ามาร่วมผลักดันประเด็นนี้ด้วย
รศ.ดุลยภาค ระบุว่า ปัญหามลพิษไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย แต่กำลังเกี่ยวข้องกับแม่น้ำโขงสายหลักด้วย ประเทศสมาชิกคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (MRC) ทั้งไทย ลาว กัมพูชา และเวียดนาม จึงควรยกระดับความร่วมมือ และผลักดันปัญหาเข้าสู่เวทีอาเซียนให้มากขึ้น อย่างไรก็ตาม การรวมเสียงของประชาชนเพียงอย่างเดียวอาจยังไม่เพียงพอ หากไม่มีอำนาจต่อรองทางยุทธศาสตร์ ที่จะทำให้นักลงทุนจีนและกลุ่มชาติพันธุ์ติดอาวุธ ยอมปรับเปลี่ยนพฤติกรรม
แม้การใช้กลไกอาเซียนจะช่วยเปิดพื้นที่หารือและผลักดันความร่วมมือได้ แต่ยังมีข้อจำกัด เนื่องจากไม่มีมาตรการที่มีประสิทธิภาพในการลงโทษผู้ก่อมลภาวะ ขณะเดียวกันหลักการไม่แทรกแซงกิจการภายในของอาเซียน ก็เป็นอุปสรรคต่อการเข้าไปจัดการปัญหาในพื้นที่ที่รัฐบาลเมียนมาไม่ได้ควบคุมโดยตรง
ดึงจีนกดดันกลุ่มทุน-กองกำลังต้นน้ำ
สำหรับบทบาทของจีน รศ.ดุลยภาค เสนอให้ไทยหยิบยกหลัก Global Governance ที่จีนประกาศไว้ขึ้นมาเป็นประเด็นในเวทีระหว่างประเทศ โดยเฉพาะเวทีความร่วมมือแม่โขง-ล้านช้าง ซึ่งจีนมีบทบาทสำคัญ เพื่อกดดันให้จีนแสดงความรับผิดชอบต่อผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม จากธุรกิจของพลเมืองจีนในประเทศเพื่อนบ้าน
ที่ผ่านมา ทางการจีนเคยพยายามตรวจสอบข้อมูลผ่านสถานทูตจีนในประเทศไทยและนครย่างกุ้ง ตั้งแต่ปีที่ผ่านมา เพื่อหาข้อมูลเกี่ยวกับกลุ่มทุนจีนที่เข้าไปเกี่ยวข้องกับการสร้างมลภาวะ แต่ยังเป็นเพียงการตรวจสอบข้อเท็จจริง ไม่ได้ต่อยอดไปสู่มาตรการแก้ไขปัญหาอย่างเป็นรูปธรรม การยกระดับประเด็นความรับผิดชอบของจีนในกรอบ Global Governance จึงอาจเป็นเครื่องมือสร้างแรงกดดันและเพิ่มอำนาจต่อรองให้ไทยได้
อีกแนวทางคือการผลักดันให้จีน ใช้อิทธิพลกดดันนักธุรกิจจีนที่มีความสัมพันธ์กับกลุ่มว้า โดยเฉพาะว้าเหนือในพื้นที่ปางซาง และว้าใต้ในเขตทหาร 171 รวมถึงกดดันรัฐบาลเมียนมาให้เข้ามาดูแลพื้นที่และจัดการกับกลุ่มว้าแดงมากขึ้น เพราะนักลงทุนที่เกี่ยวข้องเป็นพลเมืองจีน จีนจึงควรมีส่วนรับผิดชอบต่อกิจกรรมของคนในประเทศตนเอง
รศ.ดุลยภาค ยังเสนอให้ไทยพิจารณาประเด็นนี้ในมุมกลับว่า หากไทยสร้างเขื่อนกั้นแม่น้ำกกในเขตแดนของตนเอง จนทำให้พื้นที่เหนือเขื่อนฝั่งเมียนมากลายเป็นทะเลสาบ เมียนมาจะยอมรับผลกระทบดังกล่าวได้หรือไม่
เสนอไทยรุกถึงรัฐฉาน สร้าง Safe Zone
อย่างไรก็ตาม รศ.ดุลยภาคยอมรับว่า ยังไม่มีความหวังมากนักต่อการใช้เวทีอาเซียนแก้ปัญหา เพราะแม้จะมีวงหารือด้านมลพิษข้ามพรมแดนและเวทีอาเซียน-จีน แต่การดำเนินการยังมีน้ำหนักจำกัด สิ่งที่ไทยต้องทำควบคู่กันคือ การสื่อสารทางยุทธศาสตร์ เพื่อทำให้อีกฝ่ายเห็นประโยชน์จากการร่วมมือ หรือรับรู้ถึงผลกระทบที่จะเกิดขึ้นหากไม่ให้ความร่วมมือ
พร้อมวิจารณ์ว่า ปัญหาสำคัญของไทยคือการขาดยุทธศาสตร์การทูตเชิงรุกมาเป็นเวลานาน ทำให้ไม่สามารถสร้างอิทธิพลหรือชี้นำกลุ่มต่าง ๆ ที่อยู่นอกชายแดนทางภาคเหนือได้ แม้ปัญหาสารพิษจะส่งผลกระทบต่อประชาชนไทยใน จ.เชียงราย โดยตรง แต่ไทยยังไม่สามารถป้องกันภัยคุกคามจากพื้นที่ต้นน้ำได้อย่างมีประสิทธิภาพ และต้องตั้งรับผลกระทบที่ไหลลึกเข้ามาตามแม่น้ำกกในระยะทางกว่า 100 กิโลเมตรภายในประเทศไทย
ในระยะยาว รศ.ดุลยภาค เสนอให้ไทยปรับแนวคิดการเป็น Middle Power หรือมหาอำนาจระดับกลาง โดยต้องเข้าใจว่าประเทศที่มีบทบาทระดับนี้จำเป็นต้องมีเขตอิทธิพลและ Safe Zone อยู่นอกเหนือพรมแดนของตนเองด้วย สำหรับไทยจึงต้องปรับนโยบายมองขึ้นเหนือ ไม่จำกัดมุมมองอยู่เพียงพื้นที่ จ.เชียงราย เชียงใหม่ และแม่ฮ่องสอน แต่ต้องมองต่อเนื่องไปถึงรัฐฉานของเมียนมา
แนวทางดังกล่าวควรประกอบด้วยการวางแพ็กเกจความร่วมมือด้านการลงทุน การทูต การพัฒนาที่ยั่งยืน การข่าวกรอง และการสื่อสารกับกองกำลังต่าง ๆ รวมถึงสร้างพันธมิตรกับชุมชนชาติพันธุ์ในพื้นที่ต้นน้ำที่อยู่นอกเขตแดนไทย โดยหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เช่น สภาความมั่นคงแห่งชาติ กระทรวงกลาโหม กระทรวงการต่างประเทศ และกระทรวงพาณิชย์ ต้องร่วมกันกำหนดทิศทาง
รศ.ดุลยภาค เสนอให้รัฐบาลจัดทำยุทธศาสตร์ชายแดนภาคเหนือของไทย เชื่อมโยงกับพื้นที่รัฐฉานเป็นการเฉพาะโดยเร่งด่วน พร้อมตั้งคณะกรรมการพิเศษขึ้นมารับผิดชอบ เพราะหากยังใช้เพียงการเจรจาตามกรอบการทูตที่มีอยู่ การแก้ปัญหาก็จะคืบหน้าอย่างช้า ๆ ขณะที่ประชาชนยังคงได้รับความเดือดร้อน
ส่วนการหาแหล่งน้ำประปาใหม่ เพื่อลดการพึ่งพาแม่น้ำกกเป็นมาตรการที่ควรดำเนินการ แต่ยังไม่เพียงพอ ไทยจำเป็นต้องมีทั้งมาตรการป้องกันภายในประเทศและยุทธศาสตร์เชิงรุกในพื้นที่ต้นน้ำ เพื่อสร้างเขตปลอดภัยและป้องกันไม่ให้ภัยคุกคามด้านสิ่งแวดล้อม ส่งผลกระทบต่อประชาชนไทยตั้งแต่ต้นทาง
อ่านข่าว :
"ทนายแก้ว" ตัวแทน "หนุ่ม กรรชัย-กลุ่มผู้เสียหาย" แจ้งความ "บุ๋ม ปนัดดา"
นายกฯ ห่วงเหตุไฟไหม้อาคารพาณิชย์ป่าตอง สั่งดูแลผู้บาดเจ็บ - หาสาเหตุ
สภาพัฒน์ฯ ปรับเพิ่ม GDP ปี 69 โต 2.5% รับเศรษฐกิจไทยโต Q3 ขยายตัว 2.9%
