สถานการณ์บริเวณช่องแคบฮอร์มุซ เส้นทางลำเลียงน้ำมันดิบกว่าร้อยละ 20 ของความต้องการโลก ได้กลายเป็นจุดสนใจของนักกฎหมายและนักเศรษฐศาสตร์ทั่วโลก เมื่อ โมฮัมหมัด บาเกอร์ กาลิบาฟ ประธานรัฐสภาอิหร่านและหัวหน้าผู้เจรจาหลัก ได้ประกาศเจตนารมณ์ในการเรียกเก็บ "ค่าธรรมเนียมความปลอดภัย" จากเรือพาณิชย์ทุกลำที่แล่นผ่านช่องแคบ โดยอ้างเหตุผลด้านการบำรุงรักษาโครงสร้างพื้นฐานและการดูแลความมั่นคงในน่านน้ำ
ทว่าการเคลื่อนไหวนี้ถูกโต้กลับอย่างรุนแรงจากองค์การทางทะเลระหว่างประเทศ (IMO) ระบุชัดเจนว่าไม่มีสนธิสัญญาใดในโลกที่อนุญาตให้รัฐชายฝั่งเก็บค่าผ่านทางในช่องแคบธรรมชาติระหว่างประเทศได้
เจาะลึกบทบัญญัติ UNCLOS กฎเหล็กที่คุ้มครองน่านน้ำสากล
ตามอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยกฎหมายทะเล ค.ศ.1982 หรือที่รู้จักกันในชื่อ UNCLOS (United Nations Convention on the Law of the Sea) ซึ่งเป็นกฎหมายพื้นฐานที่กว่า 171 ประเทศให้สัตยาบันยอมรับ ได้มีการระบุถึงการจัดการช่องแคบที่ใช้สำหรับการเดินเรือระหว่างประเทศไว้อย่างชัดเจนใน ส่วนที่ 3 (Part III)
โดยเฉพาะใน ม.38 ที่บัญญัติถึง "สิทธิการผ่านทางต่อเนื่องและรวดเร็ว" ซึ่งอนุญาตให้เรือและเครื่องบินของทุกรัฐมีเสรีภาพในการเดินทางผ่านช่องแคบที่เชื่อมต่อระหว่างทะเลหลวงหรือเขตเศรษฐกิจจำเพาะหนึ่งไปยังอีกแห่งหนึ่ง โดยที่รัฐชายฝั่ง "ไม่สามารถขัดขวาง กีดกัน หรือระงับการผ่านทาง" ได้ตาม ม.44
แม้รัฐชายฝั่งอย่างอิหร่านจะมีอำนาจในการออกกฎระเบียบเพื่อความปลอดภัยในการเดินเรือ การจัดระเบียบจราจรทางทะเล หรือการป้องกันมลพิษตาม ม.42 และ ม.43 เน้นย้ำถึงความร่วมมือระหว่างรัฐผู้ใช้เรือและรัฐชายฝั่งในการติดตั้งและบำรุงรักษาอุปกรณ์ช่วยการเดินเรือ แต่ไม่มีข้อกำหนดใดที่อนุญาตให้รัฐชายฝั่งบังคับเก็บ "ค่าผ่านทาง" ได้โดยลำพัง
รัฐชายฝั่งสามารถเรียกเก็บเงินได้เฉพาะค่าบริการที่ให้จริงเท่านั้น เช่น ค่าพนักงานนำร่อง ค่าช่วยเหลือกรณีฉุกเฉิน หรือค่าบำรุงรักษาที่เจาะจงเฉพาะเรือลำนั้น ๆ และที่สำคัญที่สุดคือต้องปฏิบัติอย่างเท่าเทียมโดยไม่มีการเลือกปฏิบัติ
ผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายทะเลจากวิทยาลัยการทัพเรือสหรัฐฯ (United States Naval War College) อย่าง เจมส์ คราสกา ระบุว่าการเก็บค่าผ่านทางในช่องแคบระหว่างประเทศเป็นการละเมิดสิทธิผ่านทางโดยตรง ขณะที่ ซัล เมอร์โคเกลียโน นักประวัติศาสตร์การเดินเรือจากมหาวิทยาลัยแคมป์เบลล์ย้ำว่าไม่มีบทบัญญัติกฎหมายใดในโลกอนุญาตให้ตั้งด่านเก็บเงินสั่นเรือสินค้า
ความต่างระหว่าง "ช่องแคบ" และ "คลอง"
แต่เส้นทางเดินเรือสินค้าไม่ได้มีเฉพาะ "ช่องแคบ" เท่านั้น ยังมี "คลอง" รวมอยู่ด้วย และมีข้อมูลที่น่าสนใจที่ว่า ช่องแคบนั้นห้ามเก็บค่าผ่านทาง แต่คลอง อย่างเช่น คลองปานามา คลองสุเอซ ทำไมจึงสามารถเก็บได้ ?
คำตอบอยู่ที่ "สถานะทางกายภาพและกฎหมาย" ของทางน้ำนั้น ๆ ตามข้อมูลจาก Gulf News ช่องแคบอย่าง ฮอร์มุซ มะละกา หรือยิบรอลตาร์ คือ "ช่องแคบตามธรรมชาติ" (Natural Straits) ซึ่งถือเป็นสมบัติร่วมของมวลมนุษยชาติที่ "ไม่มีใครเป็นเจ้าของอธิปไตยเหนือสิทธิการเดินเรือโดยสมบูรณ์ได้"
แต่สำหรับ "คลองที่มนุษย์สร้าง" (Artificial Canals) ประเทศเจ้าของพื้นที่ได้ลงทุนมหาศาลในการขุด ขยาย และบำรุงรักษาเส้นทางน้ำนั้นขึ้นมาเอง การเรียกเก็บค่าผ่านทางจึงถือเป็น "ค่าบริการโครงสร้างพื้นฐาน" ที่ถูกต้องตามกฎหมาย
อิหร่าน VS ฮอร์มุซ การเมืองเหนือกฎหมาย
กรณีที่ตึงเครียดที่สุดในขณะนี้คือ "ช่องแคบฮอร์มุซ" แม้อิหร่านจะลงนามใน UNCLOS แต่อิหร่ายยังไม่ได้ให้สัตยาบันอย่างเป็นทางการ และได้ประกาศเรียกเก็บค่าธรรมเนียมการผ่านทางกับเรือบางลำ โดยอ้างสิทธิ์เหนืออธิปไตยทางทะเลของตน อิหร่านพยายามใช้ตรรกะเดียวกับคลองที่มนุษย์สร้าง เพื่อเรียกเก็บเงินสูงสุดถึง 2,000,000 ดอลลาร์/เรือหนึ่งลำ
ท่าทีนี้ถูกต่อต้านอย่างรุนแรงจากสหรัฐฯ และกลุ่มประเทศอ่าวอาหรับ ซึ่งยืนยันว่าฮอร์มุซคือช่องแคบสากลภายใต้ระบอบการผ่านโดยเสรีที่ไม่สามารถเรียกเก็บเงินหรือระงับการผ่านได้
หากอิหร่านเดินหน้าเก็บค่าผ่านทางในช่องแคบฮอร์มุซจริง ผู้เชี่ยวชาญจากวิทยาลัยการทัพเรือสหรัฐฯ และ สถาบันวิจัยความมั่นคงแห่งชาติ ต่างเตือนเป็นเสียงเดียวกันว่าราคาน้ำมันดิบจะพุ่งทะยานขึ้นทันที เนื่องจากการขนส่งทางทะเลถือเป็นหัวใจหลักของการค้าโลก (คิดเป็นร้อยละ 90 ของปริมาณการค้าทั้งหมด) โดยเฉพาะประเทศในเอเชียอย่างจีน ญี่ปุ่น และเกาหลีใต้ ที่พึ่งพาน้ำมันผ่านช่องแคบฮอร์มุซในสัดส่วนที่สูงมาก
และยังเป็นการฝ่าฝืน "กฎจารีตประเพณีระหว่างประเทศ" แม้อิหร่านจะอ้างว่าตนเองยังไม่ได้ให้สัตยาบันกับ UNCLOS อย่างเต็มรูปแบบ แต่ในทางสากล กฎการเดินเรือเสรีถือเป็นกฎจารีตที่บังคับใช้กับทุกรัฐโดยไม่มีข้อยกเว้น การที่รัฐใดรัฐหนึ่งตั้งด่านเก็บเงินสุ่มเรือสินค้าจะสร้างตัวอย่างที่อันตราย ซึ่งอาจนำไปสู่การล่มสลายของเสรีภาพการเดินเรือในจุดยุทธศาสตร์อื่น ๆ ทั่วโลกได้
เลขานุการ IMO อาซินีโอ โดมินกูซ ได้เน้นย้ำว่าเสรีภาพการเดินเรือ คือหลักการที่ต้องปกป้อง การเรียกเก็บเงินผิดกฎหมายไม่เพียงแต่เป็นการทำลายข้อตกลงสากล แต่ยังเป็นการสร้างความไม่มั่นคงให้แก่ระบบเศรษฐกิจโลกในภาพรวม การต่อสู้ทางกฎหมายครั้งนี้ จึงไม่ใช่แค่เรื่องของเงินค่าผ่านทาง แต่เป็นเรื่องของการรักษา "ระเบียบโลกทางทะเล" เพื่อให้การค้าขายระหว่างประเทศดำเนินต่อไปได้อย่างไร้อุปสรรค
8 ทางน้ำยุทธศาสตร์สำคัญที่กฎหมายโลกคุ้มครอง
- ช่องแคบมะละกา (Strait of Malacca) ที่ตั้ง มาเลเซีย - อินโดนีเซีย เป็นช่องแคบที่พลุกพล่านที่สุดของโลก มีปริมาณน้ำมันผ่าน 23 ล้านบาร์เรล/วัน สินค้าร้อยละ 40 ของโลก, และเป็นเส้นทางการขนส่งน้ำมันไปจีนถึงร้อยละ 80
- ช่องแคบฮอร์มุซ (Strait of Hormuz) อิหร่าน - โอมาน ทางผ่านปริมาณน้ำมัน 20-21 ล้านบาร์เรล/วัน, และ LNG (จุดศูนย์กลางความขัดแย้งปัจจุบัน)
- ช่องแคบบับเอลมันเดบ (Bab el Mandeb) เยเมน - จิบูตี ทางเข้าสู่ทะเลแดง-คลองสุเอซ ยุทธศาสตร์สำคัญของตะวันออกกลาง มีน้ำมันประมาณ 4-9,000,000 บาร์เรล/วัน ไหลผ่าน
- ช่องแคบยิบรอลตาร์ (Strait of Gibraltar) สเปน - โมร็อกโก ทางเชื่อมทะเลเมดิเตอร์เรเนียน-มหาสมุทรแอตแลนติก
- ช่องแคบตุรกี (Turkish Straits - Bosporus & Dardanelles) เส้นทางออกสู่ทะเลเปิดของประเทศรอบทะเลดำ เชื่อมทะเลดำ-ทะเลเมดิเตอร์เรเนียน
- ช่องแคบเดนมาร์ก (Danish Straits) เดนมาร์ก-สวีเดน เชื่อมทะเลบอลติก-มหาสมุทรแอตแลนติก
- คลองปานามา (Panama Canal) เชื่อมมหาสมุทรแปซิฟิก-แอตแลนติก
- คลองสุเอซ (Suez Canal) อยู่ติดอียิปต์ ทางลัดยุโรป-เอเชีย
ที่มาข้อมูล : Article 234 of the United Nations Convention on the Law of the Sea, International straits and transit passages, IMO Warns Hormuz Toll Would Set ‘Dangerous Precedent’, Strait or canal: Who can charge ships - and who can’t?, PART III STRAITS USED FOR INTERNATIONAL NAVIGATION, World oil transit chokepoints critical to global energy security
อ่านข่าวอื่น :
ทรัมป์ "สยบ" เนทันยาฮู เมื่อผู้นำสหรัฐฯ สั่งหยุดสงครามเลบานอนผ่านโซเชียล
อิหร่านยันข้อตกลง "ยังห่างไกลความจริง" หลังยกระดับกดดันสหรัฐฯ ผ่านฮอร์มุซ
สรุปมหากาพย์ 50 วัน! เปิด-ปิด "ฮอร์มุซ" เส้นเลือดใหญ่พลังงานถูกหยุดชะงัก