รู้จัก "นาคาไททัน ชัยภูมิเอนซิส" ไดโนเสาร์ไทย ชนิดใหม่ของโลก

ทีมนักบรรพชีวินวิทยาชาวไทยและสหราชอาณาจักร ค้นพบและศึกษาซากดึกดำบรรพ์ไดโนเสาร์คอยาวชนิดใหม่ของโลก “นาคาไททัน ชัยภูมิเอนซิส” (Nagatitan chaiyaphumensis) ณ บ้านพนังเสื่อ อำเภอหนองบัวระเหว จังหวัดชัยภูมิ นับเป็นการค้นพบไดโนเสาร์กลุ่มไททาโนซอริฟอร์มขนาดใหญ่ที่สุดของประเทศไทยและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

"นาคาไททัน" ไดโนเสาร์ไทยชนิดใหม่ของโลกและถือเป็นสัตว์บกที่ใหญ่ที่สุดที่เคยครองผืนแผ่นดินไทยนับตั้งแต่มีบันทึกประวัติทางธรณีกาลของไทย "นาคาไททัน" นับเป็นไดโนเสาร์ไทย ชนิดที่ 14 ที่มาของชื่อ "นาคาไททัน ชัยภูมิเอนซิส" มาจากคำว่า "นาคา" ตามความเชื่อเรื่องพญานาคของไทย รวมกับคำว่า "Titan" ในภาษากรีก แปลว่า "ยักษ์" ส่วนชื่อชนิดถูกตั้งตามแหล่งที่พบ คือ จ.ชัยภูมิ นั่นเอง

การค้นพบฟอสซิลไดโนเสาร์ไทยชนิดใหม่ของโลก ชื่อ “นาคาไททัน ชัยภูมิเอนซิส” (Nagatitan chaiyaphumensis) โดยการศึกษาวิจัยร่วมกันระหว่างกรมทรัพยากรธรณี ศูนย์วิจัยและการศึกษาบรรพชีวินวิทยา มหาวิทยาลัยมหาสารคาม และ University College London ซึ่งได้รับการตีพิมพ์เผยแพร่ในวารสาร Scientific Reports เมื่อวันที่ 14 พฤษภาคม 2569 ที่ผ่านมานี้

จุดเริ่มต้นการค้นพบ "ยักษ์ใหญ่แห่งดินแดนอีสาน"

การค้นพบความยิ่งใหญ่นี้ มาจากความบังเอิญและความช่างสังเกตของ นายถนอม หลวงนันท์ ชาวบ้านพนังเสื่อ อ.หนองบัวระเหว จ.ชัยภูมิ ในขณะหาปลาในสระน้ำสาธารณะช่วงหน้าแล้งของวันที่ 2 มีนาคม 2559 ได้เดินไปพบกับก้อนหินรูปร่างปริศนาอยู่ริมสระน้ำคล้ายกระดูกสัตว์ขนาดใหญ่คาดว่าเป็นกระดูกไดโนเสาร์

จึงได้แจ้งผ่าน ทต.หนองบัวระเหวและ ทสจ.ชัยภูมิ ประสานมายังกรมทรัพยากรธรณี เข้ามาตรวจสอบจึงพบว่าเป็นฟอสซิลกระดูกไดโนเสาร์จริง โดยเป็นชิ้นส่วนของกระดูกใต้กระเบนเหน็บ (sacral vertebrae) ของไดโนเสาร์คอยาวหางยาวกลุ่มซอโรพอดขนาดใหญ่ จึงได้เริ่มสำรวจขุดค้นอย่างเป็นระบบนับแต่นั้นมา

จากการสำรวจขุดค้นพบว่ามีฟอสซิลกระดูกไดโนเสาร์ฝังอยู่ในชั้น หินทรายแป้ง สีน้ำตาลแดง จัดอยู่ในหมวดหินโคกกรวด กลุ่มหินโคราช ยุคครีเทเชียสตอนต้น (Early Cretaceous) หรือประมาณ 115 - 100 ล้านปีก่อน โดยกระดูกมีการวางตัวลักษณะกระจัดกระจาย ไม่เรียงต่อกัน บนพื้นที่ราว 80 ตารางเมตร และไม่พบชิ้นส่วนที่ซ้ำกันเลย

จึงสันนิษฐานว่าฟอสซิลทั้งหมดมาจากไดโนเสาร์ตัวเดียวกัน และเมื่อไดโนเสาร์ตัวนี้ตายลง เนื้อเยื่อย่อยสลายไปหมดแล้ว เหลือเพียงชิ้นส่วนกระดูกได้ถูกพัดพามาสะสมตัวอยู่บริเวณริมแม่น้ำบรรพกาลในช่วงยุคครีเทเชียส ไม่ใช่สระน้ำในปัจจุบัน ให้นึกถึงสภาพแวดล้อมบรรพกาลแบบแม่น้ำโค้งตวัดคล้ายแม่น้ำเจ้าพระยาในปัจจุบัน จึงเป็นสาเหตุว่าทำไมไม่พบกระดูกเรียงต่อกันทั้งตัวเลย

การสำรวจขุดค้นอย่างเป็นระบบยังคงดำเนินต่อไป จนพบชิ้นส่วนกระดูกที่สำคัญอีกหลายชิ้น ได้แก่ กระดูกสันหลัง (dorsal vertebrae) กระดูกต้นขาหน้า (humerus) ยาว 1.78 เมตร กระดูกต้นขาหลัง (femur) ยาวกว่า 2 เมตร กระดูกเชิงกราน (pelvis) และกระดูกซี่โครง (ribs) พร้อมด้วยฟอสซิลสัตว์ร่วมสมัยกลุ่มอื่นๆ เช่น ฟันไดโนเสาร์กลุ่มเทอโรพอด (theropods) ฟันจระเข้ เศษกระดองเต่า ฟันฉลามน้ำจืด และเปลือกหอยสองฝาน้ำจืด ที่แสดงให้เห็นถึงความหลากหลายทางชีวภาพและสภาพแวดล้อมบรรพกาลได้เป็นอย่างดี

แม้ว่างานสำรวจขุดค้นและศึกษาวิจัยในช่วงนั้นจะสามารถทำได้อย่างค่อยเป็นค่อยไป ด้วยข้อจำกัดเรื่องงบประมาณ กำลังคน และกระบวนการอนุรักษ์ที่ต้องใช้เวลานาน แต่ในระหว่างนั้นก็ได้มีการพัฒนาแหล่งเรียนรู้ นิทรรศการ และเสริมสร้างองค์ความรู้ด้านธรณีวิทยาและซากดึกดำบรรพ์แก่คนในชุมชนควบคู่ไปอย่างต่อเนื่องกว่า 7 ปี โดยความร่วมมือระหว่างกรมทรัพยากรธรณี หน่วยงานท้องถิ่น เอกชน และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง จนกระทั่งในปี พ.ศ. 2567 ศูนย์วิจัยและการศึกษาบรรพชีวินฯ ได้รับทุนสนับสนุนและความร่วมมือจากทีมวิจัยทั้งในและต่างประเทศ เข้ามาศึกษาวิจัยอย่างจริงจังอีกครั้ง

กระบวนการศึกษาวิจัยดำเนินต่อไปอีกเกือบ 2 ปี จนเสร็จสิ้นพบว่าชิ้นส่วนฟอสซิลกระดูกขนาดมหึมานี้ มีสัณฐานที่ไม่เหมือนกับไดโนเสาร์ชนิดใดเลยในโลกนี้ โดยเฉพาะกระดูกสันหลังและกระดูกขาที่โดดเด่นจนสามารถจำแนกถึงความแตกต่างจากไดโนเสาร์ชนิดอื่นได้ จึงตั้งชื่อเป็นไดโนเสาร์ชนิดใหม่ของโลก และเป็นไดโนเสาร์ไทย ลำดับที่ 14 ชื่อว่า “นาคาไททัน ชัยภูมิเอนซิส” (Nagatitan chaiyaphumensis)

โดยชื่อมีความหมายว่า "พญานาคแห่งชัยภูมิ" (great naga of chaiyaphum) ซึ่งบ่งบอกถึงความยิ่งใหญ่ของไดโนเสาร์ชนิดนี้ที่มีขนาดยาวถึง 27 เมตร (เทียบเท่ารสบัส 2 คันต่อกัน) และมีน้ำหนักมากถึง 26 ตัน (เทียบเท่าช้างเอเชีย 9 ตัว) ซึ่งถือเป็นสัตว์บกที่ใหญ่ที่สุดที่เคยครองผืนแผ่นดินประเทศไทยและในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ นับตั้งแต่มีบันทึกประวัติทางธรณีกาล

นอกจากนี้ การค้นพบนี้ยังช่วยเติมเต็มข้อมูลด้านวิวัฒนาการและความหลากหลายของไดโนเสาร์ซอโรพอดในภูมิภาคนี้ โดยเฉพาะในพื้นที่จังหวัดชัยภูมิที่ค้นพบซอโรพอดที่มีครบถึงสามรุ่นจากสามยุค (three generations of sauropod) ได้แก่ รุ่นแรกยุคไทรแอสซิก อย่างอีสานโนซอรัส (Isanosaurus) รุ่นกลางยุคจูแรสซิก อย่างวัลคาโนดอนทิด (Vulcanodontid) และรุ่นแอดวานซ์ยุคครีเทเชียส อย่างนาคาไททัน (Nagatitan)

การค้นพบ "นาคาไททัน" นับเป็นอีกหนึ่งก้าวสำคัญของวงการบรรพชีวินวิทยาไทย เพราะไม่เพียงเป็นการค้นพบไดโนเสาร์ชนิดใหม่ของโลกเท่านั้น แต่ยังสะท้อนให้เห็นถึงศักยภาพของประเทศไทยที่จะเป็นหมุดหมายสำคัญของนักวิจัยทั้งในและต่างประเทศในการสำรวจศึกษาวิจัยด้านธรณีวิทยาและซากดึกดำบรรพ์ที่จะช่วยไขอดีตและเติมเต็มข้อมูลในระดับสากล

นอกจากนี้ เรื่องราวของนาคาไททันยังแสดงให้เห็นถึงพลังของความร่วมมือระหว่างชุมชน นักวิชาการ หน่วยงานรัฐ และสถาบันการศึกษาทั้งในและต่างประเทศ ที่ร่วมกันสืบค้นอดีตของโลกผ่านหลักฐานที่ซ่อนอยู่ใต้ผืนแผ่นดินไทยมาอย่างยาวนาน พร้อมทั้งสร้างแรงบันดาลใจให้คนรุ่นใหม่หันมาสนใจวิทยาศาสตร์ ธรณีวิทยา และบรรพชีวินวิทยามากยิ่งขึ้น

จาก “ก้อนหินปริศนา” ที่ชาวบ้านคนหนึ่งสังเกตเห็นริมสระน้ำในวันธรรมดา กลายมาเป็นการค้นพบระดับโลกที่ถูกบันทึกไว้บนหน้าธรณีกาลของไทยอีกครั้ง เรื่องราวของ “นาคาไททัน ชัยภูมิเอนซิส” จึงไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของไดโนเสาร์ยักษ์เมื่อร้อยล้านปีก่อนเท่านั้น หากยังสะท้อนถึงความพยายาม ความร่วมมือ และศรัทธาในคุณค่าขององค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ที่ค่อยๆ เติบโตจากจุดเล็กๆ ภายในชุมชน สู่ผลงานวิจัยที่ได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติ

รู้จัก 14 ไดโนเสาร์ไทย

นับตั้งแต่การค้นพบกระดูกไดโนเสาร์ชิ้นแรก เมื่อปี พ.ศ. 2519 ณ ห้วยประตูตีหมา อุทยานแห่งชาติภูเวียง จังหวัดขอนแก่น ถือเป็นจุดเริ่มต้นของการสำรวจศึกษาวิจัยไดโนเสาร์ในประเทศไทย และการสำรวจศึกษาวิจัยอย่างต่อเนื่องจากรุ่นสู่รุ่นกว่า 50 ปี พบว่าในประเทศไทยเคยมีไดโนเสาร์อาศัยอยู่ตั้งแต่ยุคไทรแอสซิกตอนปลายถึงยุคครีเทเชียสตอนต้น (ประมาณ 220 - 100 ล้านปีก่อน) มีการค้นพบแล้วอย่างน้อย 25 ชนิด และเป็นชนิดใหม่ของโลกถึง 14 ชนิด นอกจากนี้ในพื้นที่ภูเวียง จังหวัดขอนแก่น มีการค้นพบไดโนเสาร์อย่างน้อย 9 ชนิด และเป็นชนิดใหม่ของโลกถึง 5 ชนิด

1. สยามโมซอรัส สุธีธรนิ (𝑆𝑖𝑎𝑚𝑜𝑠𝑎𝑢𝑟𝑢𝑠 𝑠𝑢𝑡𝑒𝑒𝑡ℎ𝑜𝑟𝑛𝑖)
2. ซิตตะโกซอรัส สัตยารักษ์กิ (𝑃𝑠𝑖𝑡𝑡𝑎𝑐𝑜𝑠𝑎𝑢𝑟𝑢𝑠 𝑠𝑎𝑡𝑡𝑎𝑦𝑎𝑟𝑎𝑘𝑖)
3. ภูเวียงโกซอรัส สิรินธรเน (𝑃ℎ𝑢𝑤𝑖𝑎𝑛𝑔𝑜𝑠𝑎𝑢𝑟𝑢𝑠 𝑠𝑖𝑟𝑖𝑛𝑑ℎ𝑜𝑟𝑛𝑎𝑒)
4. สยามโมไทรันนัส อีสานเอนซิส (𝑆𝑖𝑎𝑚𝑜𝑡𝑦𝑟𝑎𝑛𝑛𝑢𝑠 𝑖𝑠𝑎𝑛𝑒𝑛𝑠𝑖𝑠)
5. อีสานโนซอรัส อรรถวิภัชน์ชิ (𝐼𝑠𝑎𝑛𝑜𝑠𝑎𝑢𝑟𝑢𝑠 𝑎𝑡𝑡𝑎𝑣𝑖𝑝𝑎𝑐ℎ𝑖)
6. กินรีมิมัส ขอนแก่นเอนซิส (𝐾𝑖𝑛𝑛𝑎𝑟𝑒𝑒𝑚𝑖𝑚𝑢𝑠 𝑘ℎ𝑜𝑛𝑘𝑎𝑒𝑛𝑒𝑛𝑠𝑖𝑠)
7. สยามโมดอน นิ่มงามมิ (𝑆𝑖𝑎𝑚𝑜𝑑𝑜𝑛 𝑛𝑖𝑚𝑛𝑔𝑎𝑚𝑖)
8. ราชสีมาซอรัส สุรนารีเอ (𝑅𝑎𝑡𝑐ℎ𝑎𝑠𝑖𝑚𝑎𝑠𝑎𝑢𝑟𝑢𝑠 𝑠𝑢𝑟𝑎𝑛𝑎𝑟𝑒𝑎𝑒)
9. สิรินธรนา โคราชเอนซิส (𝑆𝑖𝑟𝑖𝑛𝑑ℎ𝑜𝑟𝑛𝑎 𝑘ℎ𝑜𝑟𝑎𝑡𝑒𝑛𝑠𝑖𝑠)
10. ภูเวียงเวเนเตอร์ แย้มนิยมมิ (𝑃ℎ𝑢𝑤𝑖𝑎𝑛𝑔𝑣𝑒𝑛𝑎𝑡𝑜𝑟 𝑦𝑎𝑒𝑚𝑛𝑖𝑦𝑜𝑚𝑖)
11. วายุแรปเตอร์ หนองบัวลำภูเอนซิส (𝑉𝑎𝑦𝑢𝑟𝑎𝑝𝑡𝑜𝑟 𝑛𝑜𝑛𝑔𝑏𝑢𝑎𝑙𝑎𝑚𝑝ℎ𝑢𝑒𝑛𝑠𝑖𝑠)
12. สยามแรปเตอร์ สุวัจน์ติ (𝑆𝑖𝑎𝑚𝑟𝑎𝑝𝑡𝑜𝑟 𝑠𝑢𝑤𝑎𝑡𝑖)
13. มินิโมเคอร์เซอร์ ภูน้อยเอนซิส (𝑀𝑖𝑛𝑖𝑚𝑜𝑐𝑢𝑟𝑠𝑜𝑟 𝑝ℎ𝑢𝑛𝑜𝑖𝑒𝑛𝑠𝑖𝑠)
14. นาคาไททัน ชัยภูมิเอนซิส (𝑁𝑎𝑔𝑎𝑡𝑖𝑡𝑎𝑛 𝑐ℎ𝑎𝑖𝑦𝑎𝑝ℎ𝑢𝑚𝑒𝑛𝑠𝑖𝑠)

อ่านข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่ พิพิธภัณฑ์ไดโนเสาร์ภูเวียง กรมทรัพยากรธรณี - PWDM

เรียบเรียงและศิลปกรรม : อดุลย์วิทย์ กาวีระ 

ที่มาภาพและข้อมูล : ดร.ศิตะ มานิตกุล ศูนย์วิจัยและการศึกษาบรรพชีวินวิทยา มหาวิทยามหาสารคาม , สำนักงานทรัพยากรธรณี เขต 2  กรมทรัพยากรธรณี และ พิพิธภัณฑ์ไดโนเสาร์ภูเวียง

อ้างอิง : Sethapanichsakul, T., Khansubha, S.-O., Manitkoon, S., Hanta, R., Mannion, P.D. & Upchurch, P., 2026. The first sauropod dinosaur from the Lower Cretaceous Khok Kruat Formation of Thailand enriches the diversity of somphospondylan titanosauriforms in southeast Asia. Scientific Reports, 16: 12467 (2026). https://doi.org/10.1038/s41598-026-47482-x
กรมทรัพยากรธรณี (2562). คู่มือผู้เล่าเรื่องธรณี แหล่งเรียนรู้: ไดโนเสาร์พนังเสื่อ. กรมทรัพยากรธรณี: 46 หน้า

ศศอร ขันสุภา (2563). แนวทางการบริหารจัดการแหล่งซากดึกดำบรรพ์ไดโนเสาร์บ้านพนังเสื่อ อำเภอหนองบัวระเหว จังหวัดชัยภูมิ. รายงานวิชาการ ฉบับที่ พสธ 05/2563, พิพิธภัณฑ์สิรินธร สำนักงานทรัพยากรธรณี เขต 2 กรมทรัพยากรธรณี: 82 หน้า

อัปเดตข้อมูลแวดวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี รู้ทันโลกไอที และโซเชียลฯ ในรูปแบบ Audio จาก AI เสียงผู้ประกาศของไทยพีบีเอส ได้ที่ Thai PBS

“รอบรู้ ดูกระแส ก้าวทันโลก” ไปกับ Thai PBS Sci & Tech