หากพูดถึงเกาหลีใต้ หนึ่งในดินแดนที่ถูกเปรียบเปรยว่าเป็นเกาะแห่งความมหัศจรรย์ ดั่งสรวงสวรรค์ที่เหล่านักท่องเที่ยวทั่วโลกอยากมาเยือนอย่าง เกาะเชจู (Jeju Island) แหล่งรวมความอุดมสมบูรณ์ทั้งมรดกทางธรรมชาติระดับโลกและเสน่ห์ทางวัฒนธรรมที่หาได้ยาก

อีกทั้งยังเป็นสถานที่เพียงไม่กี่แห่งในโลกที่สามารถคว้า “มงกุฎ 3 ชั้น” จากการรับรองมาตรฐานด้านสิ่งแวดล้อมจาก UNESCO นั่นคือ เขตสงวนชีวมณฑล (Biosphere Reserve ปี 2002) ซึ่งมีความหลากหลายทางชีวภาพและการอยู่ร่วมกันระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ มรดกโลกทางธรรมชาติ (World Natural Heritage ปี 2007) และอุทยานธรณีโลก (Global Geopark ปี 2010) กลายเป็นเสน่ห์ที่ดึงดูดใจผู้คนได้มากที่สุด จนทำให้เกาะซึ่งมีขนาดใหญ่ที่สุดในเกาหลีใต้แห่งนี้ได้รับฉายาว่า ซัมดาโด (Samdado - 삼다도) ซึ่งแปลว่า เกาะที่มี 3 สิ่งมากที่สุด ได้แก่ หิน ลมและผู้หญิง หรืออาจถูกเรียกอีกอย่างหนึ่งว่าเป็น “เกาะแห่งผู้หญิง”

แม้ว่าเกาะเชจูจะมีจุดเด่นในเรื่องของการทำไร่ส้ม เพราะทางการเคยส่งเสริมการเพาะปลูกเพื่อเป็นสินค้าส่งออก แต่เนื่องจากสภาพภูมิประเทศเต็มไปด้วยหินภูเขาไฟ มีลมพัดแรง ไม่เหมาะกับการทำเกษตร ชาวเกาหลีใต้จึงเลือกประกอบอาชีพกับทะเลมากกว่า และอาชีพนักดำน้ำตัวเปล่าเพื่อลงไปจับสัตว์ทะเลนี้เอง จึงได้รับความนิยมมาตั้งแต่อดีตกาล โดยนักดำน้ำชายเรียกว่า “โพจา” และนักดำน้ำหญิงเรียกว่า “แฮนยอ”

กลุ่มนักดำน้ำหญิง “แฮนยอ” - ที่มา : AFP

แฮนยอคือใคร?

แฮนยอคือนักดำน้ำหญิงตัวเปล่า (Free Divers) ที่ดำลงไปใต้ทะเลได้ลึกถึง 5–15 เมตร โดยไม่ใช้ถังออกซิเจนหรืออุปกรณ์ช่วยหายใจใด ๆ มีเพียงหน้ากาก ตีนกบ และทุ่นลอยเท่านั้น เพื่อเก็บสัตว์ทะเล เช่น หอยเป๋าฮื้อ ปลิงทะเล และสาหร่าย นำไปขายหารายได้เลี้ยงชีพ และใช้เทคนิคการหายใจเฉพาะตัวด้วยการเปล่งเสียงแหลมและก้องกังวานออกมา เมื่อโผล่ขึ้นเหนือน้ำที่เรียกว่า "ซุมบีโซรี" (Sumbisori) ซึ่งเป็นเทคนิคการระบายคาร์บอนไดออกไซด์และรับออกซิเจนเข้าปอดอย่างรวดเร็ว

พวกเธอแข็งแกร่งและอดทนอย่างมาก ทำให้สามารถดำน้ำได้ยาวนานถึง 7 ชั่วโมงต่อวัน ทว่าฤดูดำน้ำบนเกาะเชจูมีระยะเวลาสั้น ประมาณ 90 วันต่อปี ทำให้ช่วงเวลาที่แฮนยอจะสามารถหารายได้ด้วยวิธีนี้จึงมีจำกัด แต่ก็สอดคล้องกับกฎเหล็กของกลุ่มที่ว่า ไม่เก็บเกี่ยวสัตว์ทะเลเกินความจำเป็น พวกเธอจึงมีช่วงเวลาที่ได้หยุดพักฟื้นฟูทะเล และรักษาความสมดุลของระบบนิเวศทางทะเลให้คงความสมบูรณ์

แฮนยอมีระบบลำดับชั้น ซึ่งแบ่งออกเป็นสามกลุ่ม ได้แก่ ฮากุน จุงกุน และซังกุน โดยซังกุนจะเป็นผู้ที่มีประสบการณ์และให้คำแนะนำแก่นักดำน้ำรุ่นน้อง อีกทั้งยังต้องทำงานกันเป็นทีมเพื่อช่วยเหลือดูแลกันและกัน โดยการดำน้ำของพวกเธอในแต่ละครั้ง จะมีการสวดมนต์ขอพรจากเทพธิดาแห่งท้องทะเล เพื่อให้กลับขึ้นมาเหนือน้ำอย่างปลอดภัยและได้อาหารทะเลที่อุดมสมบูรณ์

ในขณะที่เกาะเชจูได้รับ 'มงกุฎ 3 ชั้น' จาก UNESCO ในฐานะสวรรค์ทางธรรมชาติ บรรดา 'แฮนยอ' ก็คืออัญมณีที่มีชีวิตผู้คอยปกป้องมงกุฎเหล่านั้น จนกระทั่งในปี 2016 ตัวตนของพวกเธอก็ได้รับยอมรับและเป็นผู้สวม 'มงกุฎใบที่ 4' นั่นคือการขึ้นทะเบียนเป็น มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ (Intangible Cultural Heritage) ซึ่งยืนยันว่า ทั้งเกาะและคนที่อาศัยอยู่ที่เชจู คือสมบัติล้ำค่าของโลกอย่างแท้จริง

ทำไมนักดำน้ำในเกาะเชจู มีแต่ผู้หญิง?

ในอดีต การดำน้ำหาของทะเลเคยเป็นอาชีพของผู้ชายโดยส่วนใหญ่ แต่จุดเปลี่ยนที่ทำให้ผู้หญิงกลายเป็นคนประกอบอาชีพนี้ยังไม่พบบันทึกทางประวัติศาสตร์ที่บ่งบอกถึงสาเหตุอย่างแน่ชัด อย่างไรก็ตาม นักประวัติศาสตร์ได้วิเคราะห์ถึงปรากฎการณ์ที่ผู้หญิงเข้ามาพลิกโฉมจากสังคมปิตาธิปไตยเป็นกึ่งมาตาธิปไตย (Semi-Matriarchal) บนเกาะเชจูไว้หลายข้อสันนิษฐานด้วยกัน ซึ่งเกี่ยวข้องกับจำนวนประชากรชายที่ลดลงจากหลายเหตุการณ์ เช่น เมื่อผู้ชายออกเรือไปหาปลาและสัตว์ทะเลไกล ๆ มีความเสี่ยงเผชิญคลื่นลมแรงหรือเกิดอันตรายจากอุบัติเหตุเรือล่มและไม่สามารถกลับมาได้ ทำให้บนเกาะเหลือหญิงหม้ายเป็นจำนวนมาก

ในช่วงศตวรรษที่ 17 รัฐบาลเกาหลีจัดเก็บภาษีผลผลิตจากทะเลในอัตราที่สูงมาก ทำให้ผู้ชายที่ดำน้ำต้องส่งส่วยจนรายได้แทบไม่เหลือเพียงพอให้เลี้ยงครอบครัว แต่ผู้หญิงได้รับการยกเว้นภาษี หรือเสียภาษีน้อยกว่ามาก ส่งผลให้ผู้หญิงจำนวนหนึ่งจึงเริ่มฝึกการดำน้ำและประกอบอาชีพเป็นแฮนยอแทนสามี เพื่อให้ได้รับสิทธิทางภาษีดังกล่าว

อีกหนึ่งข้อสันนิษฐาน ซึ่งได้คาดการณ์ไปถึง เหตุการณ์สังหารหมู่บนเกาะเชจู หรือที่รู้จักกันในนาม "เหตุการณ์ 3 เมษายน ค.ศ. 1948” หลังจากสิ้นสุดสงครามโลกครั้งที่ 2 คาบสมุทรเกาหลีหลุดพ้นจากการเป็นอาณานิคมของญี่ปุ่น แต่เกิดความขัดแย้งทางอุดมการณ์อย่างรุนแรงระหว่างฝ่ายขวา (สนับสนุนโดยสหรัฐฯ) และฝ่ายซ้าย ชาวเกาะเชจูจำนวนมากไม่เห็นด้วยกับการแบ่งแยกเกาหลีเป็น 2 ประเทศ จึงออกมาประท้วงและถูกรัฐบาลปราบปรามอย่างหนัก

โดยเหตุครั้งนี้เอง ทำให้พลเมืองเสียชีวิตไปหลายหมื่นคน ซึ่งประมาณ 1/10 ของคนบนเกาะส่วนใหญ่เป็นผู้ชายวัยแรงงาน แรงบีบคั้นด้วยเงื่อนไขต่าง ๆ เหล่านี้ จึงส่งผลทั้งทางตรงและทางอ้อมให้ผู้หญิงในเกาะเชจูหันมาทำอาชีพเป็นนักดำน้ำ หรือแฮนยอเพิ่มขึ้น เพื่อประคองชีวิตครอบครัวให้ไปต่อได้ แม้จะขาดผู้นำหรือเสาหลักของบ้านไปแล้วก็ตาม

นอกจากนี้ ยังมีข้อสันนิษฐานอีกหนึ่งอย่างที่อ้างอิงถึงเรื่องข้อได้เปรียบทางกายภาพและสรีรวิทยา นั่นคือ ชั้นไขมันสะสมในร่างกายของผู้หญิงหนากว่า จึงทนทานต่อความเย็นของน้ำได้ดีกว่าผู้ชาย อีกทั้งยังมีงานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสารวิทยาศาสตร์ Cell Reports ศึกษาความสามารถในการดำน้ำของแฮนยอบนเกาะเชจู พบว่า นักดำน้ำหญิงมีอัตราการเต้นของหัวใจช้ากว่าคนที่ไม่ดำน้ำในระหว่างการทดสอบ เมื่อพวกเธอประหยัดออกซิเจนในระหว่างการดำน้ำได้มากขึ้น ก็จะสามารถทำงานในอาชีพแฮนยอนี้ได้ดียิ่งขึ้นด้วย

อาชีพแฮนยอจึงเป็นภาพสะท้อนให้เห็นถึงสภาพสังคมบนเกาะเชจูได้เป็นอย่างดีว่า ไม่ใช่เรื่องแปลกที่ผู้หญิงบนเกาะนี้มีบทบาทสำคัญในการดูแลครอบครัว ทว่าพวกเธอกลับต้องเผชิญกับข้อจำกัดทางสังคมและการเมืองจากแนวคิดหลักของเกาหลีใต้และหลายประเทศในเอเชียที่ยังให้คุณค่ากับผู้ชายมากกว่าผู้หญิง หรือความคิด “ชายเป็นใหญ่” ซึ่งได้รับอิทธิพลจาก ลัทธิขงจื๊อใหม่ ที่ฝังรากลึกมายาวนาน โดยปลูกฝังให้ผู้หญิงเป็น “ผู้ตาม” ต้องเชื่อฟังและเคารพผู้ชายในฐานะผู้นำครอบครัวและมีบทบาทเหนือกว่าในสังคม

ตัวอย่างที่ชัดเจนเกี่ยวกับประเด็นนี้ถูกหยิบยกมาพูดถึงในซีรี่ส์เกาหลียอดฮิตอย่างเรื่อง When Life Gives You Tangerines ที่เล่าเรื่องราวของผู้หญิงคนหนึ่งในมุมมองของตัวละคร “โอ แอซุน” ว่า แม้เกาะเชจูจะเป็นดินแดนแห่งสตรี แต่พวกเธอก็อาจยังไม่สามารถมีบทบาททางสังคมได้อย่างเต็มที่เท่ากับผู้ชาย เช่น การเข้าถึงตำแหน่งผู้นำทางการเมือง หรือไม่สามารถสืบทอดมรดกได้ อีกทั้งยังต้องถูกคาดหวังให้เป็น “แม่” และ “ลูกสะใภ้” ที่ดีของสังคมด้วยเช่นกัน จึงสะท้อนให้เห็นว่าแนวคิดสังคมชายเป็นใหญ่ยังคงฝังรากลึกเป็นโซ่ตรวนในสังคมเกาหลีใต้ ซึ่งสวนทางกับภาพลักษณ์ที่ถูกมองว่าเป็นประเทศอุตสาหกรรมที่พัฒนาแล้ว

โปสเตอร์ซีรี่ส์เกาหลียอดฮิตเรื่อง When Life Gives You Tangerines - ที่มา : Netflix

แม้ว่าแฮนยอจะกลายเป็นสัญลักษณ์ประจำเกาะเชจู แต่จำนวนประชากรของผู้ที่ประกอบอาชีพนักดำน้ำในขณะนี้กลับลดลงเรื่อย ๆ สวนทางกับความภาคภูมิใจของคนในเกาะนี้ สังเกตได้การสำรวจจำนวนแฮนยอที่ยังคงปฏิบัติงานอยู่ในจังหวัดเชจู ซึ่งจัดทำโดยจังหวัดเชจู ณ วันที่ 31 ธันวาคม 2025 พบว่ามีแฮนยอจำนวนทั้งหมด 2,371 คน (หญิง 2,350 คน และชาย 21 คน) ซึ่งลดลงไป 252 คน (9.6%) จากจำนวน 2,623 คนในปี 2024

หากวิเคราะห์จำนวนแฮนยอตามกลุ่มอายุพบว่า

ช่วงอายุของแฮนยอในจังหวัดเชจู	จำนวนประชากรแฮยอนในจังหวัดเชจู (คน)
อายุต่ำกว่า 50 ปี	105
อายุ 50-69 ปี	766
อายุ 70-79 ปี	1,077
อายุ 80 ปีขึ้นไป	423

หมายเหตุ : นักดำน้ำหญิงที่มีอายุ 70 ปีขึ้นไปมีจำนวน 1,500 คน คิดเป็นร้อยละ 63 ของจำนวนทั้งหมด

โดยสถิติเหล่านี้แสดงให้เห็นว่าอาชีพแฮนยอ กำลังเผชิญพายุและสายลมแห่งความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ เนื่องจากลักษณะของงานที่ต้องเสี่ยงอันตรายในการดำน้ำ ผนวกกับวิกฤตคนรุ่นใหม่ที่ต้องเผชิญกับระบบเศรษฐกิจแบบทุนนิยมที่เติบโตเร็วจนตามไม่ทัน ทำให้คนรุ่นใหม่มองหาความมั่นคงในหน้าที่การงานด้วยการเข้าไปทำงานในเมืองหลวงมากกว่าการสานต่อการเป็นแฮนยอจากบรรพบุรุษของตัวเอง

การลดลงของแหล่งทรัพยากรทางทะเลเนื่องจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (Climate Change) ก็เป็นอีกหนึ่งอุปสรรคสำคัญ เพราะกลุ่มนักดำน้ำหญิงเหล่านี้เป็นคนกลุ่มแรกที่อยู่ใกล้ชิดและมีปฏิสัมพันธ์กับสภาพแวดล้อมทางทะเล ส่งผลให้พวกเธอหาอาหารทะเลได้น้อยลง รายได้จึงน้อยลงตามไปด้วย จึงย้อนกลับไปที่ปัญหาของคนรุ่นใหม่ไม่นิยมสานต่อการเป็นแฮนยอ เนื่องจากความไม่แน่นอนในอาชีพการงานและรายได้ที่สวนทางกับความเสี่ยงอันตรายในการเป็นนักดำน้ำหญิงนี้

แฮนยอจับสัตว์ทะเลในท้องทะเลเชจู - ที่มา : AFP

อนาคตของ “แฮนยอ” ลมหายใจแห่งท้องทะเล ในวันที่โลกไม่เหมือนเดิม

จังหวัดเชจูพยายามผลักดันนโยบายที่มุ่งเน้นทั้งการดูแลสุขภาพของแฮนยอหรือนักดำน้ำหญิงสูงอายุและการส่งเสริมนักดำน้ำหญิงรุ่นใหม่เพื่อรักษาประเพณีอันดีงามของเกาะเชจูเอาไว้ โดยมีการสนับสนุนค่าใช้จ่ายทางการแพทย์ให้กับนักดำน้ำอาวุโสหรือคนที่ทำงานหนักเกินไป

อีกทั้งยังออกแบบการรับเงินบำนาญให้แฮนยอกลุ่มนักดำน้ำหญิงสูงอายุที่เกษียณอายุแล้ว จะได้รับเงินบำนาญรายเดือน 500,000 วอน เป็นเวลา 36 เดือน รวมไปถึงนักดำน้ำหญิงรุ่นใหม่ที่มีอายุต่ำกว่า 45 ปี จะได้รับเงินสนับสนุนการตั้งถิ่นฐานรายเดือน 500,000 วอน เป็นเวลา 3 ปี

ทำให้เห็นว่าจังหวัดเชจูยังคงให้ความสำคัญและการสนับสนุนกับการมีอยู่ของแฮนยอ และพยายามรักษาอาชีพที่เป็นเหมือนเสน่ห์ของเกาะเชจูนี้ไว้ไม่ให้เลือนหายไปตามกาลเวลา

จิตวิญญาณของ แฮนยอ ยังคงเปล่งประกายงดงามยิ่งกว่าอัญมณีใดใต้สมุทร พวกเธอสอนให้รู้ว่า 'สตรี' ไม่ได้ถูกกำหนดด้วยความอ่อนน้อมเพียงอย่างเดียว แต่กลับนิยามด้วยหยดเหงื่อ ศักดิ์ศรี และลมหายใจที่ไม่เคยยอมแพ้

ติดตามรายการ Spirit Along the Way สารคดีสื่อเสียงทาง Thai PBS Podcast กับเรื่องราวชีวิตการเป็นแฮนยอในเกาหลีใต้ ซึ่งต้องฝ่าคลื่นลมเพื่อเลี้ยงชีพ รวมถึงบาดแผลและความน่ากลัวที่เป็นภัยซ่อนเร้นของอาชีพนี้ ได้ที่
🎧 Website | https://thaip.bs/spiritalongtheway
▶ YouTube | https://thaip.bs/spiritalongthewayyt
🎧 Spotify | https://thaip.bs/spiritalongthewaysp
🎧 Apple Podcast | https://thaip.bs/spiritalongthewayap

อ่านบทความอื่น ๆ ที่น่าสนใจ

สรุปประเด็นให้โดย Generative AI

“แฮนยอ” หญิงงมหอยแห่งท้องทะเลเชจูในเกาหลีใต้